MN 148. Kinh Sáu Bộ Sáu

(Chachakka Sutta)

1. Như vầy tôi nghe. Một thời Đức Thế Tôn trú tại thành Xá-vệ (Sāvatthī), trong vườn ông Jeta (Kỳ-đà), tu viện ông Anāthapiṇḍika (Cấp Cô Độc). Tại đó, Ngài gọi các vị tỳ kheo (bhikkhus - các nhà sư nam đã thọ giới cụ túc): “Này các Tỳ kheo.” – “Bạch Thế Tôn,” các vị ấy đáp lời. Đức Thế Tôn dạy như sau:

2. “Này các Tỳ kheo, Ta sẽ giảng cho các ông về Pháp (Dhamma - giáo lý, sự thật), một giáo pháp tốt đẹp ở phần đầu, tốt đẹp ở phần giữa, tốt đẹp ở phần cuối, có ý nghĩa và lời văn hoàn hảo; Ta sẽ trình bày một đời sống phạm hạnh (holy life - đời sống trong sạch, cao thượng) hoàn toàn viên mãn và thanh tịnh,[^1328] đó là sáu bộ sáu. Hãy lắng nghe và chú tâm kỹ những gì Ta sắp nói.” – “Vâng, bạch Thế Tôn,” các vị tỳ kheo đáp lời. Đức Thế Tôn dạy như sau:

(TÓM TẮT)

3. "Sáu nội xứ cần phải được hiểu rõ. Sáu ngoại xứ cần phải được hiểu rõ. Sáu loại thức cần phải được hiểu rõ. Sáu loại xúc cần phải được hiểu rõ. Sáu loại thọ cần phải được hiểu rõ. Sáu loại ái cần phải được hiểu rõ.

148. KINH SÁU SÁU

148. KINH SÁU SÁU (Chachakka Sutta)

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn trú ở Savatthi (Xá-vệ), Jetavana (Kỳ-đà Lâm) tại tinh xá ông Anathapindika (Cấp Cô Ðộc).

Tại đấy, Thế Tôn gọi các Tỷ-kheo: “Này các Tỷ-kheo”.

– “Thưa vâng, Bạch Thế Tôn”. Các Tỷ-kheo ấy vâng đáp Thế Tôn.

Thế Tôn nói như sau:

– Này các Tỷ-kheo, Ta sẽ giảng pháp cho các Ông, sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, có nghĩa, có văn. Ta sẽ nói lên Phạm hạnh hoàn toàn viên mãn, thanh tịnh, tức là sáu sáu. Hãy nghe và suy nghiệm kỹ, Ta sẽ giảng.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

(Tóm lược)

Các vị Tỷ-kheo ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn nói như sau:

– Sáu nội xứ cần phải được biết. Sáu ngoại xứ cần phải được biết. Sáu thức thân cần phải được biết. Sáu xúc thân cần phải được biết. Sáu thọ thân cần phải được biết. Sáu ái thân cần phải được biết.

(LIỆT KÊ CHI TIẾT)

4. (i) "‘Sáu nội xứ (internal bases - sáu giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cần phải được hiểu rõ.’ Như vậy đã được nói. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Đó là xứ mắt, xứ tai, xứ mũi, xứ lưỡi, xứ thân, và xứ ý. Như vậy, chính là liên quan đến điều này mà đã nói: ‘Sáu nội xứ cần phải được hiểu rõ.’ Đây là bộ sáu thứ nhất. [281]

5. (ii) "‘Sáu ngoại xứ (external bases - sáu đối tượng của giác quan bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, đối tượng tâm ý) cần phải được hiểu rõ.’ Như vậy đã được nói. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Đó là xứ hình sắc, xứ âm thanh, xứ mùi, xứ vị, xứ vật xúc chạm, và xứ đối tượng tâm ý. Như vậy, chính là liên quan đến điều này mà đã nói: ‘Sáu ngoại xứ cần phải được hiểu rõ.’ Đây là bộ sáu thứ hai.

6. (iii) "‘Sáu loại thức (consciousness - sự nhận biết, ý thức) cần phải được hiểu rõ.’ Như vậy đã được nói. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Do duyên mắt và các hình sắc, nhãn thức khởi sinh; do duyên tai và các âm thanh, nhĩ thức khởi sinh; do duyên mũi và các mùi, tỷ thức khởi sinh; do duyên lưỡi và các vị, thiệt thức khởi sinh; do duyên thân và các vật xúc chạm, thân thức khởi sinh; do duyên ý và các đối tượng tâm ý, ý thức khởi sinh. Như vậy, chính là liên quan đến điều này mà đã nói: ‘Sáu loại thức cần phải được hiểu rõ.’ Đây là bộ sáu thứ ba.

7. (iv) "‘Sáu loại xúc (contact - sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức) cần phải được hiểu rõ.’ Như vậy đã được nói. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Do duyên mắt và các hình sắc, nhãn thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc. Do duyên tai và các âm thanh, nhĩ thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc. Do duyên mũi và các mùi, tỷ thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc. Do duyên lưỡi và các vị, thiệt thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc. Do duyên thân và các vật xúc chạm, thân thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc. Do duyên ý và các đối tượng tâm ý, ý thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc. Như vậy, chính là liên quan đến điều này mà đã nói: ‘Sáu loại xúc cần phải được hiểu rõ.’ Đây là bộ sáu thứ tư.

8. (v) "‘Sáu loại thọ (feeling - cảm giác dễ chịu, khó chịu, hoặc trung tính) cần phải được hiểu rõ.’ Như vậy đã được nói. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Do duyên mắt và các hình sắc, nhãn thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ. Do duyên tai và các âm thanh, nhĩ thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ. Do duyên mũi và các mùi, tỷ thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ. Do duyên lưỡi và các vị, thiệt thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ. Do duyên thân và các vật xúc chạm, thân thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ. Do duyên ý và các đối tượng tâm ý, ý thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ. Như vậy, chính là liên quan đến điều này mà đã nói: ‘Sáu loại thọ cần phải được hiểu rõ.’ [282] Đây là bộ sáu thứ năm.

9. (vi) "‘Sáu loại ái (craving - sự ham muốn, khao khát) cần phải được hiểu rõ.’ Như vậy đã được nói. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Do duyên mắt và các hình sắc, nhãn thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ; do duyên thọ nên có ái.[^1329] Do duyên tai và các âm thanh, nhĩ thức khởi sinh… do duyên thọ nên có ái. Do duyên mũi và các mùi, tỷ thức khởi sinh… do duyên thọ nên có ái. Do duyên lưỡi và các vị, thiệt thức khởi sinh… do duyên thọ nên có ái. Do duyên thân và các vật xúc chạm, thân thức khởi sinh… do duyên thọ nên có ái. Do duyên ý và các đối tượng tâm ý, ý thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc nên có thọ; do duyên thọ nên có ái. Như vậy, chính là liên quan đến điều này mà đã nói: ‘Sáu loại ái cần phải được hiểu rõ.’ Đây là bộ sáu thứ sáu.

(Liệt kê)

Khi được nói đến “Sáu nội xứ cần phải được biết”, do duyên gì được nói đến như vậy? Nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ. Khi được nói đến "Sáu nội xứ cần phải được biết ", chính do duyên này được nói đến như vậy. Ðây là sáu sáu thứ nhất.

Khi được nói đến “Sáu ngoại xứ cần phải được biết”, do duyên gì được nói đến như vậy? Sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ. Khi được nói đến “Sáu ngoại xứ cần phải được biết”, chính do duyên này được nói đến như vậy. Ðây là sáu sáu thứ hai.

Khi được nói đến “Sáu thức thân cần phải được biết”, do duyên gì được nói đến như vậy? Do duyên mắt và do duyên các sắc, khởi lên nhãn thức. Do duyên tai và do duyên các tiếng, khởi lên nhĩ thức. Do duyên mũi và do duyên các hương, khởi lên tỷ thức. Do duyên lưỡi và do duyên các vị, khởi lên thiệt thức. Do duyên thân và do duyên các xúc, khởi lên thân thức. Do duyên ý và do duyên các pháp, khởi lên ý thức. Khi được nói đến “Sáu thức thân cần phải được biết”, chính do duyên này được nói đến như vậy. Ðây là sáu sáu thứ ba.

Khi được nói đến “Sáu xúc thân cần phải được biết”, do duyên gì được nói đến như vậy? Do duyên mắt và do duyên các sắc, khởi lên nhãn thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên tai và do duyên các tiếng, khởi lên nhĩ thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên mũi và do duyên các hương khởi lên tỷ thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên lưỡi và do duyên các vị khởi lên thiệt thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên thân và do duyên các xúc khởi lên thân thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên ý và do duyên các pháp khởi lên ý thức. Sự gặp gỡ của ba

(pháp này) là xúc. Khi được nói đến “Sáu xúc thân cần phải được biết”, chính do duyên này được nói đến như vậy. Ðây là sáu sáu thứ tư.

Khi được nói đến “Sáu thọ thân cần phải được biết”, do duyên gì được nói đến như vậy? Do duyên mắt và do duyên các sắc khởi lên nhãn thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc là thọ. Do duyên tai và do duyên các tiếng khởi lên nhĩ thức… Do duyên mũi và do duyên các hương khởi lên tỷ thức… Do duyên lưỡi và do duyên các vị khởi lên thiệt thức… Do duyên thân và do duyên các xúc khởi lên thân thức… Do duyên ý và do duyên các pháp, khởi lên ý thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc là thọ. Khi được nói đến “Sáu thọ thân cần phải được biết”, chính do duyên này được nói đến như vậy. Ðây là sáu sáu thứ năm.

Khi được nói đến “Sáu ái thân cần phải được biết”, do duyên gì được nói đến như vậy? Do duyên mắt và duyên các sắc khởi lên nhãn thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc là thọ. Do duyên thọ là ái. Do duyên tai và do duyên các tiếng, khởi lên nhĩ thức… Do duyên mũi và do duyên các hương khởi lên tỷ thức… Do duyên lưỡi và do duyên các vị khởi lên thiệt thức… Do duyên thân và do duyên các xúc khởi lên thân thức… Do duyên ý và do duyên các pháp khởi lên ý thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc là thọ. Do duyên thọ là ái. Khi được nói đến “Sáu ái thân cần phải được biết”, chính do duyên này được nói đến như vậy. Ðây là sáu sáu thứ sáu.

(CHỨNG MINH VÔ NGÃ)

10. (i) "Nếu có ai nói, ‘Mắt là tự ngã (self - cái tôi, bản ngã thường hằng),’ điều đó không hợp lý.[^1330] Sự sinh và diệt của mắt được nhận rõ, và vì sự sinh và diệt của nó được nhận rõ, nên sẽ suy ra rằng: ‘Tự ngã của ta sinh và diệt.’ Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Mắt là tự ngã.’ Vì vậy, mắt là vô ngã (not self - không có cái tôi, bản ngã thường hằng).[^1331]

"Nếu có ai nói, ‘Hình sắc là tự ngã’[^1332]… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Hình sắc là tự ngã.’ Vì vậy, mắt là vô ngã, hình sắc là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Nhãn thức là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Nhãn thức là tự ngã.’ Vì vậy, mắt là vô ngã, hình sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Nhãn xúc là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Nhãn xúc là tự ngã.’ Vì vậy, mắt là vô ngã, hình sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã, nhãn xúc là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Thọ là tự ngã’ [283]… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Thọ là tự ngã.’ Vì vậy, mắt là vô ngã, hình sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã, nhãn xúc là vô ngã, thọ là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Ái là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Ái là tự ngã.’ Vì vậy, mắt là vô ngã, hình sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã, nhãn xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

11. (ii) "Nếu có ai nói, ‘Tai là tự ngã,’ điều đó không hợp lý. Sự sinh và diệt của tai được nhận rõ, và vì sự sinh và diệt của nó được nhận rõ, nên sẽ suy ra rằng: ‘Tự ngã của ta sinh và diệt.’ Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Tai là tự ngã.’ Vì vậy, tai là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Âm thanh là tự ngã,’… ‘Nhĩ thức là tự ngã,’… ‘Nhĩ xúc là tự ngã,’… ‘Thọ là tự ngã,’… ‘Ái là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Ái là tự ngã.’ Vì vậy, tai là vô ngã, âm thanh là vô ngã, nhĩ thức là vô ngã, nhĩ xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

12. (iii) "Nếu có ai nói, ‘Mũi là tự ngã,’ điều đó không hợp lý. Sự sinh và diệt của mũi được nhận rõ, và vì sự sinh và diệt của nó được nhận rõ, nên sẽ suy ra rằng: ‘Tự ngã của ta sinh và diệt.’ Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Mũi là tự ngã.’ Vì vậy, mũi là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Mùi là tự ngã,’… ‘Tỷ thức là tự ngã,’… ‘Tỷ xúc là tự ngã,’… ‘Thọ là tự ngã,’… ‘Ái là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Ái là tự ngã.’ Vì vậy, mũi là vô ngã, mùi là vô ngã, tỷ thức là vô ngã, tỷ xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

13. (iv) "Nếu có ai nói, ‘Lưỡi là tự ngã,’ điều đó không hợp lý. Sự sinh và diệt của lưỡi được nhận rõ, và vì sự sinh và diệt của nó được nhận rõ, nên sẽ suy ra rằng: ‘Tự ngã của ta sinh và diệt.’ Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Lưỡi là tự ngã.’ Vì vậy, lưỡi là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Vị là tự ngã,’… ‘Thiệt thức là tự ngã,’… ‘Thiệt xúc là tự ngã,’… ‘Thọ là tự ngã,’… ‘Ái là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Ái là tự ngã.’ Vì vậy, lưỡi là vô ngã, vị là vô ngã, thiệt thức là vô ngã, thiệt xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

14. (v) "Nếu có ai nói, ‘Thân là tự ngã,’ điều đó không hợp lý. Sự sinh và diệt của thân được nhận rõ, và vì sự sinh và diệt của nó được nhận rõ, nên sẽ suy ra rằng: ‘Tự ngã của ta sinh và diệt.’ Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Thân là tự ngã.’ Vì vậy, thân là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Vật xúc chạm là tự ngã,’… ‘Thân thức là tự ngã,’… ‘Thân xúc là tự ngã,’… ‘Thọ là tự ngã,’… ‘Ái là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Ái là tự ngã.’ Vì vậy, thân là vô ngã, vật xúc chạm là vô ngã, thân thức là vô ngã, thân xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

15. (vi) "Nếu có ai nói, ‘Ý là tự ngã,’ điều đó không hợp lý. Sự sinh và diệt của ý được nhận rõ, và vì sự sinh và diệt của nó được nhận rõ, nên sẽ suy ra rằng: ‘Tự ngã của ta sinh và diệt.’ Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Ý là tự ngã.’ Vì vậy, ý là vô ngã.

"Nếu có ai nói, ‘Đối tượng tâm ý là tự ngã,’… ‘Ý thức là tự ngã,’… ‘Ý xúc là tự ngã,’… ‘Thọ là tự ngã,’… [284]… ‘Ái là tự ngã’… Đó là lý do tại sao không hợp lý khi có ai nói, ‘Ái là tự ngã.’ Vì vậy, ý là vô ngã, đối tượng tâm ý là vô ngã, ý thức là vô ngã, ý xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

(Giảng về vô ngã)

Nếu ai nói rằng: “Mắt là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của mắt đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu ai nói rằng: “Mắt là tự ngã”, như vậy không hợp lý. Như vậy, con mắt là vô ngã.

Nếu ai nói rằng: “Các sắc là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của các sắc đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt của các sắc đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu ai nói rằng: “Các sắc là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy, con mắt là vô ngã, các sắc là vô ngã.

Nếu ai nói rằng: “Nhãn thức là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của nhãn thức đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt của nhãn thức đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu ai nói rằng: “Nhãn thức là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy con mắt là vô ngã, các sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã.

Nếu có ai nói rằng: "Nhãn xúc là tự ngã, như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của nhãn xúc đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu ai nói rằng: “Nhãn xúc là tự ngã”, như vậy, là không hợp lý. Như vậy con mắt là vô ngã, các sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã, nhãn xúc là vô ngã.

Nếu có ai nói rằng: “Thọ là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của thọ đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt của thọ đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu ai nói rằng: “Thọ là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy, con mắt là vô ngã, các sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã, nhãn xúc là vô ngã, thọ là vô ngã.

Nếu có ai nói rằng: “Ái là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của ái đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy nếu ai nói rằng: “Ái là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy con mắt là vô ngã, các sắc là vô ngã, nhãn thức là vô ngã, nhãn xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

Nếu có ai nói rằng: “Tai là tự ngã”…; nếu có ai nói rằng: "“Mũi là tự ngã”…; nếu có ai nói rằng: “Lưỡi là tự ngã”…; nếu có ai nói rằng: “Thân là tự ngã”…; nếu có ai nói rằng: “Ý là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của ý đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy nếu ai nói rằng: “Ý là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy ý là vô ngã.

Nếu có ai nói rằng: “Các pháp là tự ngã”, như vậy, là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của các pháp đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu ai nói rằng: “Các pháp là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy, ý là vô ngã, các pháp là vô ngã. Nếu có ai nói rằng: “Ý thức là tự ngã”, như vậy, là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của ý thức đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu ai nói rằng: “Ý thức là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy ý là vô ngã, các pháp là vô ngã, ý thức là vô ngã.

Nếu có nói rằng: "Ý xúc là tự ngã ", như vậy là không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của ý xúc đã được thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu có ai nói rằng: “Ý xúc là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy ý là vô ngã, các pháp là vô ngã, ý thức là vô ngã, ý xúc là vô ngã.

Nếu có ai nói: “Thọ là tự ngã”, như vậy không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của thọ đã dược thấy. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy, nếu có ai nói rằng: “Thọ là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy ý là vô ngã, các pháp là vô ngã, ý thức là vô ngã, ý xúc là vô ngã, thọ là vô ngã.

Nếu có ai nói rằng: “Ái là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Vì rằng sự sanh và sự diệt đã được thấy, nên phải đưa đến kết luận: “Tự ngã sanh và diệt ở nơi tôi”. Do vậy nếu có ai nói rằng: “Ái là tự ngã”, như vậy là không hợp lý. Như vậy ý là vô ngã, các pháp là vô ngã, ý thức là vô ngã, ý xúc là vô ngã, thọ là vô ngã, ái là vô ngã.

(SỰ TẬP KHỞI CỦA THÂN KIẾN)

16. "Này các Tỳ kheo, đây là con đường dẫn đến sự tập khởi của thân kiến (origination of personality - sự phát sinh của niềm tin sai lầm về một cái tôi thường hằng trong các uẩn).[^1333] (i) Người ấy xem xét mắt như sau: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’ Người ấy xem xét hình sắc như vậy… Người ấy xem xét nhãn thức như vậy… Người ấy xem xét nhãn xúc như vậy… Người ấy xem xét thọ như vậy… Người ấy xem xét ái như vậy: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’

17-21. (ii-vi) "Người ấy xem xét tai như sau: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét mũi như sau: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét lưỡi như sau: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét thân như sau: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét ý như sau: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’ Người ấy xem xét đối tượng tâm ý như vậy… Người ấy xem xét ý thức như vậy… Người ấy xem xét ý xúc như vậy… Người ấy xem xét thọ như vậy… Người ấy xem xét ái như vậy: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.’

(Nguồn gốc và đoạn diệt thân kiến)

Này các Tỷ-kheo, nhưng đây là con đường đưa đến sự tập khởi của thân kiến. Ai quán mắt là: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”. Ai quán các sắc… Ai quán nhãn thức… Ai quán nhãn xúc… Ai quán thọ… Ai quán ái… Ai quán tai… Ai quán mũi… Ai quán lưỡi… Ai quán thân… Ai quán ý… Ai quán các pháp… Ai quán ý thức… Ai quán ý xúc… Ai quán ái: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”.

(SỰ ĐOẠN DIỆT CỦA THÂN KIẾN)

22. "Này các Tỳ kheo, đây là con đường dẫn đến sự đoạn diệt của thân kiến (cessation of personality - sự chấm dứt của niềm tin sai lầm về một cái tôi thường hằng).[^1334] (i) Người ấy xem xét mắt như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’ Người ấy xem xét hình sắc như vậy… Người ấy xem xét nhãn thức như vậy… Người ấy xem xét nhãn xúc như vậy… Người ấy xem xét thọ như vậy… Người ấy xem xét ái như vậy: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’

23-27. (ii-vi) "Người ấy xem xét tai như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét mũi như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét lưỡi như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét thân như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’… Người ấy xem xét ý như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’ Người ấy xem xét đối tượng tâm ý như vậy… Người ấy xem xét ý thức như vậy… Người ấy xem xét ý xúc như vậy… Người ấy xem xét thọ [285] như vậy… Người ấy xem xét ái như vậy: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’

Nhưng này các Tỷ-kheo, đây là con đường đưa đến sự đoạn diệt của thân kiến. Ai quán mắt: "“Cái này không phải là của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi”. Ai quán sắc… Ai quán nhãn thức… Ai quán nhãn xúc… Ai quán thọ… Ai quán ái… Ai quán tai… Ai quán mũi… Ai quán lưỡi… Ai quán thân… Ai quán ý… Ai quán các pháp… Ai quán ý thức… Ai quán ý xúc… Ai quán thọ… Ai quán ái: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi”.

(CÁC KHUYNH HƯỚNG NGỦ NGẦM - TÙY MIÊN)

28. (i) "Này các Tỳ kheo, do duyên mắt và các hình sắc,[^1335] nhãn thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc khởi sinh [một cảm thọ] được cảm nhận là dễ chịu (lạc thọ), hoặc khó chịu (khổ thọ), hoặc không khổ không lạc (bất khổ bất lạc thọ). Khi một người bị cảm giác dễ chịu tác động, nếu người ấy thích thú, chào đón và tiếp tục nắm giữ nó, thì tùy miên tham ái (underlying tendency to lust - khuynh hướng ngầm của sự ham muốn dục lạc) nằm sẵn bên trong người ấy. Khi một người bị cảm giác khó chịu tác động, nếu người ấy sầu muộn, đau khổ, than khóc, đấm ngực và trở nên rối loạn, thì tùy miên sân hận (underlying tendency to aversion - khuynh hướng ngầm của sự chống đối, ghét bỏ) nằm sẵn bên trong người ấy. Khi một người bị cảm giác không khổ không lạc tác động, nếu người ấy không hiểu đúng như thật về sự sinh khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại và lối thoát đối với cảm giác đó, thì tùy miên vô minh (underlying tendency to ignorance - khuynh hướng ngầm của sự không hiểu biết đúng sự thật) nằm sẵn bên trong người ấy. Này các Tỳ kheo, việc một người có thể chấm dứt khổ đau ngay tại đây và bây giờ mà không từ bỏ tùy miên tham ái đối với cảm giác dễ chịu, không loại bỏ tùy miên sân hận đối với cảm giác khó chịu, không nhổ tận gốc tùy miên vô minh đối với cảm giác không khổ không lạc, không từ bỏ vô minh (ignorance - sự không hiểu biết đúng sự thật) và làm phát sinh minh (true knowledge - trí tuệ, sự hiểu biết đúng sự thật)[^1336] – điều này là không thể.

29-33. (ii-vi) "Này các Tỳ kheo, do duyên tai và các âm thanh, nhĩ thức khởi sinh… Do duyên ý và các đối tượng tâm ý, ý thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc khởi sinh [một cảm thọ] được cảm nhận là dễ chịu, hoặc khó chịu, hoặc không khổ không lạc… Này các Tỳ kheo, việc một người có thể chấm dứt khổ đau ngay tại đây và bây giờ mà không từ bỏ tùy miên tham ái đối với cảm giác dễ chịu… không từ bỏ vô minh và làm phát sinh minh – điều này là không thể. [286]

(Ba độc tùy miên)

Này các Tỷ-kheo, do duyên mắt và do duyên các sắc, khởi lên nhãn thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc, khởi lên lạc thọ, khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ. Vị ấy do cảm xúc lạc thọ, mà hoan hỷ, tán thán, trú ở ái trước. Tham tùy miên của vị ấy tùy tăng. Vị ấy do cảm xúc khổ thọ, mà sầu muộn, than van, than khóc, đập ngực, rơi vào bất tỉnh. Sân tùy miên của vị ấy tùy tăng. Vị ấy do cảm xúc bất khổ bất lạc thọ, mà không như thật biết sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly khỏi cảm thọ ấy, vô minh tùy miên của vị ấy tùy tăng. Này các Tỷ-kheo, vị ấy chính do không đoạn tận tham tùy miên đối với lạc thọ, do không tẩy trừ sân tùy miên đối với khổ thọ, do không nhổ lên vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ, không đoạn tận vô minh, không làm cho minh khởi lên, có thể ngay trong hiện tại là người chấm dứt đau khổ, sự kiện như vậy không xảy ra.

Này các Tỷ-kheo, do duyên tai và do duyên các tiếng, khởi lên nhĩ thức… Này các Tỷ-kheo, do duyên mũi và do duyên các hương khởi lên tỷ thức… Này các Tỷ-kheo, do duyên lưỡi và do duyên các vị khởi lên thiệt thức… Này các Tỷ-kheo, do duyên thân và do duyên các xúc khởi lên thân thức… Này các Tỷ- kheo, do duyên ý và do duyên các pháp khởi lên ý thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc khởi lên lạc thọ, khổ thọ, hay bất khổ bất lạc thọ. Vị ấy do cảm xúc lạc thọ, mà hoan hỷ, tán thán, trú ở ái trước, tham tùy miên của vị ấy tùy tăng. Vị ấy do cảm xúc khổ thọ mà sầu muốn, than van, than khóc, đập ngực, rơi vào bất tỉnh; sân tùy miên của vị ấy tùy tăng. Vị ấy do cảm xúc bất khổ bất lạc thọ, mà không như thật biết sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly khỏi cảm thọ ấy; vô minh tùy miên của vị ấy tùy tăng. Này các Tỷ-kheo, vị ấy chính do không đoạn tận tham tùy miên đối với lạc thọ, do không tẩy trừ sân tùy miên đối với khổ thọ, do không nhổ lên vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ, không đoạn tận vô minh, không làm cho minh khởi lên, có thể ngay trong hiện tại là người chấm dứt đau khổ, sự kiện như vậy không xảy ra.

(SỰ TỪ BỎ CÁC KHUYNH HƯỚNG NGỦ NGẦM - TÙY MIÊN)

34. (i) "Này các Tỳ kheo, do duyên mắt và các hình sắc, nhãn thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc khởi sinh [một cảm thọ] được cảm nhận là dễ chịu, hoặc khó chịu, hoặc không khổ không lạc. Khi một người bị cảm giác dễ chịu tác động, nếu người ấy không thích thú, không chào đón và không tiếp tục nắm giữ nó, thì tùy miên tham ái không nằm sẵn bên trong người ấy. Khi một người bị cảm giác khó chịu tác động, nếu người ấy không sầu muộn, không đau khổ, không than khóc, không đấm ngực và không trở nên rối loạn, thì tùy miên sân hận không nằm sẵn bên trong người ấy. Khi một người bị cảm giác không khổ không lạc tác động, nếu người ấy hiểu đúng như thật về sự sinh khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hại và lối thoát đối với cảm giác đó, thì tùy miên vô minh không nằm sẵn bên trong người ấy. Này các Tỳ kheo, việc một người có thể chấm dứt khổ đau ngay tại đây và bây giờ bằng cách từ bỏ tùy miên tham ái đối với cảm giác dễ chịu, bằng cách loại bỏ tùy miên sân hận đối với cảm giác khó chịu, bằng cách nhổ tận gốc tùy miên vô minh đối với cảm giác không khổ không lạc, bằng cách từ bỏ vô minh và làm phát sinh minh – điều này là có thể.

35-39. (ii-vi) "Này các Tỳ kheo, do duyên tai và các âm thanh, nhĩ thức khởi sinh… Do duyên ý và các đối tượng tâm ý, ý thức khởi sinh; sự gặp gỡ của ba yếu tố này là xúc; do duyên xúc khởi sinh [một cảm thọ] được cảm nhận là dễ chịu, hoặc khó chịu, hoặc không khổ không lạc… Này các Tỳ kheo, việc một người có thể chấm dứt khổ đau ngay tại đây và bây giờ bằng cách từ bỏ tùy miên tham ái đối với cảm giác dễ chịu… bằng cách từ bỏ vô minh và làm phát sinh minh – điều này là có thể.

(Ðoạn tận ba độc)

Này các Tỷ-kheo do duyên mắt và do duyên các sắc khởi lên nhãn thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên xúc, khởi lên lạc thọ, khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ. Vị ấy cảm xúc lạc thọ, mà không hoan hỷ, tán thán, trú ở ái trước; tham tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Vị ấy cảm xúc khổ thọ, mà không sầu muộn, than van, than khóc, đập ngực, rơi vào bất tỉnh; sân tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Vị ấy cảm xúc bất khổ bất lạc thọ, mà như thật biết sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly khỏi cảm thọ ấy; vô minh tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Này các Tỷ-kheo, vị ấy chính do đoạn tận tham tùy miên đối với lạc thọ, do tẩy trừ sân tùy miên đối với khổ thọ, do nhổ lên vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ, đoạn tận vô minh, làm cho minh khởi lên, có thể ngay trong hiện tại là người chấm dứt đau khổ, sự kiện như vậy xảy ra.

Này các Tỷ-kheo, do duyên tai và do duyên các tiếng, khởi lên nhĩ thức… Này các Tỷ-kheo, do duyên mũi và do duyên các hương khởi lên tỷ thức… Này các Tỷ-kheo, do duyên lưỡi và do duyên các vị khởi lên thiệt thức… Này các Tỷ-kheo, do duyên thân và do duyên các xúc khởi lên thân thức… Này các Tỷ- kheo, do duyên ý và do duyên các pháp khởi lên ý thức. Sự gặp gỡ của ba (pháp này) là xúc. Do duyên cảm xúc khởi lên lạc thọ, khổ thọ hay bất khổ bất lạc thọ. Vị ấy cảm xúc lạc thọ mà không hoan hỷ, tán thán, trú ở ái trước; tham tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Vị ấy cảm xúc khổ thọ mà không sầu muộn, than van, than khóc, đập ngực, rơi vào bất tỉnh; sân tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Vị ấy cảm xúc bất khổ bất lạc thọ mà như thật biết sự tập khởi, sự đoạn diệt, vị ngọt, sự nguy hiểm và sự xuất ly khỏi cảm thọ ấy; vô minh tùy miên của vị ấy không tùy tăng. Này các Tỷ-kheo, vị ấy chính do đoạn tận tham tùy miên đối với lạc thọ, do tẩy trừ sân tùy miên đối với khổ thọ, do nhổ lên vô minh tùy miên đối với bất khổ bất lạc thọ, đoạn tận vô minh, làm cho minh khởi lên, có thể ngay trong hiện tại là người chấm dứt đau khổ, sự kiện như vậy xảy ra.

(SỰ GIẢI THOÁT)

40. "Thấy như vậy, này các Tỳ kheo, vị Thánh đệ tử đã được nghe giảng kỹ trở nên yếm ly (disenchanted - sự nhàm chán, chán ghét đối với các pháp hữu vi dẫn đến sự buông bỏ) đối với mắt, yếm ly đối với hình sắc, yếm ly đối với nhãn thức, yếm ly đối với nhãn xúc, yếm ly đối với thọ, yếm ly đối với ái.

"Vị ấy trở nên yếm ly đối với tai… Vị ấy trở nên yếm ly đối với mũi… Vị ấy trở nên yếm ly đối với lưỡi… Vị ấy trở nên yếm ly đối với thân… Vị ấy trở nên yếm ly đối với ý, yếm ly đối với đối tượng tâm ý, yếm ly đối với ý thức, yếm ly đối với ý xúc, yếm ly đối với thọ, yếm ly đối với ái.

41. “Do yếm ly, [287] vị ấy ly tham (dispassionate - sự không còn tham ái, dính mắc). Nhờ ly tham, tâm được giải thoát (liberated - sự thoát khỏi khổ đau, ràng buộc). Khi tâm đã giải thoát, trí tuệ khởi lên: ‘Tâm đã giải thoát.’ Vị ấy hiểu rõ: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lui trạng thái này nữa.’”

Đó là những gì Đức Thế Tôn đã dạy. Các vị tỳ kheo hoan hỷ và tín thọ lời dạy của Đức Thế Tôn. Trong khi bài pháp này đang được thuyết giảng, nhờ không còn chấp thủ, tâm của sáu mươi vị tỳ kheo đã được giải thoát khỏi các lậu hoặc (taints - những ô nhiễm, phiền não làm rỉ chảy tâm).[^1337]

(Giải thoát)

Này các Tỷ-kheo, do thấy vậy, vị Ða văn Thánh đệ tử yếm ly mắt, yếm ly các sắc, yếm ly nhãn thức; yếm ly nhãn xúc, yếm ly thọ, yếm ly ái. Vị ấy yếm ly tai, yếm ly các tiếng…; yếm ly mũi, yếm ly các hương…; yếm ly lưỡi, yếm ly các vị…; yếm ly thân, yếm ly các xúc…; yếm ly ý, yếm ly các pháp; yếm ly ý thức, yếm ly ý xúc, yếm ly thọ, yếm ly ái.

Do yếm ly, vị ấy ly tham. Do ly tham vị ấy giải thoát. Trong sự giải thoát là sự hiểu biết: “Ta đã được giải thoát”. Và vị ấy tuệ tri: “Sanh đã tận, Phạm hạnh đã thành, các việc nên làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa”.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỷ-kheo ấy hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy. Trong khi sự thuyết giảng này được nói lên, tâm của sáu mươi Tỷ-kheo ấy được giải thoát khỏi các lậu hoặc không có chấp thủ.

-ooOoo-

Từ ngữ:

• tỳ kheo / bhikkhu / monk: Nhà sư nam đã thọ giới cụ túc trong Phật giáo Theravada.
• Pháp / Dhamma / Dhamma: Giáo lý của Đức Phật, sự thật về thực tại, quy luật tự nhiên.
• đời sống phạm hạnh / brahmacariya / holy life: Đời sống trong sạch, cao thượng, hướng đến mục tiêu giải thoát, thường bao gồm việc giữ giới và tu tập thiền định.
• sáu nội xứ / cha ajjhattikāni āyatanāni / six internal bases: Sáu cơ quan cảm giác bên trong cơ thể: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý (tâm). Chúng là nền tảng cho sự tiếp xúc với thế giới bên ngoài.
• sáu ngoại xứ / cha bāhirāni āyatanāni / six external bases: Sáu đối tượng tương ứng với sáu nội xứ: hình sắc (đối với mắt), âm thanh (đối với tai), mùi (đối với mũi), vị (đối với lưỡi), vật xúc chạm (đối với thân), và đối tượng tâm ý (pháp trần - đối với ý).
• thức / viññāṇa / consciousness: Sự nhận biết hay ý thức khởi sinh khi có sự tiếp xúc giữa nội xứ và ngoại xứ (ví dụ: nhãn thức khởi sinh khi mắt tiếp xúc với hình sắc).
• xúc / phassa / contact: Sự gặp gỡ, tiếp xúc của ba yếu tố: nội xứ (giác quan), ngoại xứ (đối tượng) và thức tương ứng. Đây là điều kiện tiên quyết cho sự khởi sinh của cảm thọ.
• thọ / vedanā / feeling: Cảm giác phát sinh do xúc, có thể là dễ chịu (lạc thọ), khó chịu (khổ thọ), hoặc trung tính (không khổ không lạc, xả thọ).
• ái / taṇhā / craving: Sự ham muốn, khao khát, bám víu, đặc biệt là đối với các đối tượng giác quan (dục ái), sự tồn tại (hữu ái), hoặc sự không tồn tại (phi hữu ái). Ái là nguyên nhân chính của khổ đau theo Tứ Diệu Đế.
• tự ngã / attā / self: Cái tôi, bản ngã được cho là thường hằng, bất biến, độc lập. Phật giáo phủ nhận sự tồn tại của một tự ngã như vậy (vô ngã - anattā).
• vô ngã / anattā / not self: Một trong ba đặc tính của mọi hiện hữu (cùng với vô thường và khổ). Vô ngã có nghĩa là không có một cái tôi, một bản ngã cốt lõi, thường hằng, độc lập trong bất kỳ sự vật, hiện tượng nào, kể cả con người.
• sự tập khởi của thân kiến / sakkāya-samudaya / origination of personality (identity view): Sự phát sinh của niềm tin sai lầm về một cái “tôi” hay “bản ngã” thường hằng tồn tại trong năm uẩn (sắc, thọ, tưởng, hành, thức). Thường biểu hiện qua quan niệm “cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”.
• sự đoạn diệt của thân kiến / sakkāya-nirodha / cessation of personality (identity view): Sự chấm dứt hoàn toàn niềm tin sai lầm về một cái “tôi” hay “bản ngã” thường hằng, thông qua việc thấy rõ bản chất vô ngã của năm uẩn. Thường biểu hiện qua quan niệm “cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi”.
• tùy miên / anusaya / underlying tendency: Những khuynh hướng tiêu cực ngủ ngầm trong tâm thức, chưa được loại trừ hoàn toàn, dễ dàng trỗi dậy khi gặp điều kiện thích hợp. Bảy loại tùy miên chính là: tham dục, sân hận, tà kiến, nghi ngờ, kiêu mạn, hữu ái (tham muốn tồn tại), và vô minh.
• tham ái / rāga (trong ngữ cảnh tùy miên) / lust (underlying tendency): Khuynh hướng ngủ ngầm của sự ham muốn, dính mắc vào các đối tượng dễ chịu, đặc biệt là dục lạc.
• sân hận / paṭigha (trong ngữ cảnh tùy miên) / aversion (underlying tendency): Khuynh hướng ngủ ngầm của sự chống đối, ghét bỏ, khó chịu đối với các đối tượng không hài lòng.
• vô minh / avijjā / ignorance: Sự không hiểu biết về Tứ Diệu Đế, về bản chất vô thường, khổ, vô ngã của các pháp hữu vi. Đây là gốc rễ của vòng luân hồi sinh tử.
• minh / vijjā / true knowledge: Trí tuệ, sự hiểu biết đúng đắn về thực tại, đối lập với vô minh. Bao gồm sự hiểu biết về Tứ Diệu Đế, duyên khởi, và ba đặc tính (vô thường, khổ, vô ngã).
• yếm ly / nibbidā / disenchantment: Sự nhàm chán, chán ghét, không còn hứng thú đối với các pháp hữu vi (các hiện tượng bị điều kiện hóa, sinh diệt) sau khi thấy rõ bản chất vô thường, khổ, vô ngã của chúng. Đây là bước quan trọng dẫn đến ly tham.
• ly tham / virāga / dispassion: Sự không còn tham ái, dính mắc, ham muốn đối với bất kỳ điều gì. Là kết quả của yếm ly và là điều kiện cho giải thoát.
• giải thoát / vimutti / liberation: Sự thoát khỏi mọi khổ đau, phiền não và vòng luân hồi sinh tử. Đây là mục tiêu cuối cùng của đạo Phật.
• lậu hoặc / āsava / taints, outflows, corruptions: Những ô nhiễm, phiền não sâu kín làm “rỉ chảy” tâm, khiến chúng sinh trôi lăn trong luân hồi. Có bốn loại chính: dục lậu (ô nhiễm do dục vọng), hữu lậu (ô nhiễm do tham muốn tồn tại), kiến lậu (ô nhiễm do tà kiến), và vô minh lậu (ô nhiễm do vô minh).