MN 56. KINH UPĀLI (Tóm lược)
Bối cảnh: Đức Phật đang trú tại Nāḷandā. Cùng lúc đó, giáo chủ đạo Jain (Kỳ-na giáo) là Nāṭaputta cũng đang ở đây. Bài kinh ghi lại cuộc tranh luận nổi tiếng về "nghiệp" (hành động) giữa Đức Phật và những người theo đạo Jain, dẫn đến việc gia chủ Upāli - một nhà tài trợ và đệ tử nòng cốt của đạo Jain - chuyển sang quy y Đức Phật.
1. Sự khác biệt cốt lõi: Thân hành động hay Ý nghĩ là quan trọng nhất? Cuộc tranh luận bắt đầu khi tu sĩ đạo Jain là Dīghatapassī đến gặp Phật. Đạo Jain cho rằng hành động vật lý (qua thân) là mang tội nặng nhất, trong khi Đức Phật khẳng định hành động qua ý nghĩ (ý nghiệp) mới là gốc rễ và mang lỗi nặng nhất.
"[giáo chủ] Nāṭaputta tuyên bố hình phạt qua thân mang lỗi nặng nhất để thực hiện hành động sai trái... Ta tuyên bố hành động qua ý nghĩ mang lỗi nặng nhất để thực hiện hành động sai trái..."
2. Sự kiêu ngạo của Upāli và lời cảnh báo về "phép thuật thu hút" Nghe Dīghatapassī kể lại, gia chủ Upāli kiêu ngạo tuyên bố sẽ đi tranh luận và đánh bại Đức Phật bằng lý luận. Dù Dīghatapassī đã cảnh báo rằng Đức Phật có khả năng thu phục người khác rất tài tình, giáo chủ Nāṭaputta vẫn tự tin để Upāli đi.
"...bằng lý luận, tôi sẽ kéo tới, kéo lui, kéo vòng quanh sa-môn Gotama... sa-môn Gotama là người có xảo thuật, ông ta biết phép thuật thu hút dùng để thu hút đệ tử của các đạo khác."
3. Đức Phật bẻ gãy lập luận của đạo Jain bằng thực tế Khi Upāli đưa ra quan điểm của đạo Jain, Đức Phật không bác bỏ trực tiếp mà dùng các câu hỏi thực tế để Upāli tự nhận ra mâu thuẫn trong chính giáo lý của mình. Cụ thể, Phật chỉ ra rằng chính "ý định" (tâm) mới quyết định tính chất của hành động. Ví dụ, việc vô tình đạp chết côn trùng thì đạo Jain cũng công nhận là không mang tội nặng bằng việc cố ý.
"[giáo chủ] Nāṭaputta tuyên bố nếu không có chủ ý, thì không mang lỗi nặng... [giáo chủ] Nāṭaputta xếp chủ ý vào đâu? - Bạch ngài, vào hình phạt qua ý nghĩ."
Đức Phật cũng chứng minh sức mạnh của tâm trí vượt xa sức mạnh vật lý thông qua ví dụ: một người cầm gươm không thể giết sạch một thành phố trong nháy mắt, nhưng một vị tiên nhân với tâm thù hận có thể thiêu rụi cả một khu rừng.
"...tôi nghe nói do ý nghĩ thù hận của các vị tiên nhân mà khu rừng Daṇḍakī... trở thành những khu rừng hoang vu."
4. Sự quy phục của Upāli và lòng bao dung của Đức Phật Bị thuyết phục hoàn toàn bởi trí tuệ của Đức Phật, Upāli xin quy y. Thay vì vội vàng chấp nhận một đệ tử danh tiếng từ đạo khác, Đức Phật khuyên ông nên suy xét cẩn thận và dặn ông vẫn phải tiếp tục chu cấp vật thực cho các tu sĩ đạo Jain như trước đây. Sự bao dung và không vụ lợi này càng làm Upāli kính phục tột độ.
"Này gia chủ, hãy suy xét kỹ lưỡng. Sự suy xét kỹ lưỡng là tốt cho những người nổi tiếng như ông... gia đình ông từ lâu đã là nơi cung cấp vật thực cho các tu sĩ đạo Jain. Ông nên nghĩ đến việc tiếp tục bố thí cho họ khi họ đến."
5. Upāli giác ngộ và đóng cửa với đạo Jain Sau khi tâm trí Upāli đã sẵn sàng, Đức Phật thuyết giảng Bốn Thánh Đế, giúp ông giác ngộ (đạt được pháp nhãn). Về nhà, Upāli ra lệnh cho người gác cổng không cho phép các tu sĩ đạo Jain vào nhà nữa, chỉ bố thí đồ ăn ngay tại cổng.
"...ngay tại chỗ ngồi ấy, con mắt Giáo pháp không bụi bẩn, không tỳ vết đã sinh khởi trong gia chủ Upāli... Từ hôm nay, gia chủ Upāli đã trở thành đệ tử của sa-môn Gotama. Cửa đã đóng đối với các nam nữ tu sĩ đạo Jain..."
6. Sự sụp đổ của giáo chủ Nāṭaputta Không tin vào sự thật, giáo chủ Nāṭaputta đích thân dẫn hội chúng đến nhà Upāli. Tại đây, Upāli không còn nhường chỗ ngồi danh dự hay tôn kính ông ta như trước. Upāli dùng ví dụ về việc đem nhuộm một con khỉ con để chế giễu giáo lý đạo Jain là hời hợt, không chịu đựng được sự tra vấn của trí tuệ. Quá uất ức trước việc mất đi đệ tử lớn và nghe Upāli đọc bài thơ dài ca ngợi Đức Phật, giáo chủ Nāṭaputta đã thổ huyết.
"...giáo lý của những kẻ ngu ngốc tu sĩ đạo Jain có thể chịu đựng được màu sắc đối với những kẻ ngu ngốc, nhưng không đối với những người trí, không chịu được sự tra vấn, không chịu được sự chà xát... Vì không thể chịu đựng được sự tôn kính dành cho Thế Tôn, [giáo chủ] Nāṭaputta đã nôn ra máu nóng ngay tại chỗ."