MN 47. Kinh Người Tìm Hiểu

(Vīmam’saka Sutta)

1. Như vầy tôi nghe. Một thời Đức Thế Tôn trú tại Sāvatthī (Xá-vệ), trong Vườn Jeta (Kỳ-đà Lâm), tại Tu viện của Anāthapiṇḍika (Cấp Cô Độc). Tại đó, Ngài gọi các vị tỳ kheo (bhikkhus - những vị sư đã thọ giới cụ túc): “Này các tỳ kheo.” - “Bạch Thế Tôn,” các vị ấy vâng đáp. Đức Thế Tôn dạy điều này:

2. “Này các tỳ kheo, một vị tỳ kheo muốn tìm hiểu (inquirer - người muốn điều tra, tìm hiểu sự thật), không biết cách đọc tâm người khác, nên thực hiện một sự thẩm xét (investigation - sự điều tra, xem xét kỹ lưỡng) về Như Lai (Tathāgata - danh hiệu của Đức Phật, nghĩa là “Người đã đến như vậy” hoặc “Người đã đi như vậy”) để xác định xem Ngài có phải là bậc giác ngộ hoàn toàn (fully enlightened - đạt được sự tỉnh thức viên mãn, thành Phật) hay không.”

3. “Bạch Thế Tôn, giáo pháp của chúng con lấy Đức Thế Tôn làm gốc rễ, được Đức Thế Tôn dẫn dắt, lấy Đức Thế Tôn làm nơi nương tựa. Lành thay nếu Đức Thế Tôn giải thích ý nghĩa của những lời này. Sau khi nghe từ Đức Thế Tôn, các tỳ kheo sẽ ghi nhớ.”

“Vậy thì, này các tỳ kheo, hãy lắng nghe và chú tâm [318] vào những gì Ta sẽ nói.”

“Vâng, bạch Thế Tôn,” các tỳ kheo vâng đáp. Đức Thế Tôn dạy điều này:

4. "Này các tỳ kheo, một vị tỳ kheo muốn tìm hiểu, không biết cách đọc tâm người khác, nên thẩm xét Như Lai về hai loại trạng thái, những trạng thái có thể nhận biết qua mắt và qua tai như sau: ‘Có hay không những trạng thái ô nhiễm (defiled states - những tâm bất thiện, phiền não như tham, sân, si) nơi Như Lai có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai?’ Khi thẩm xét Ngài, vị ấy đi đến chỗ biết rằng: ‘Không có trạng thái ô nhiễm nào có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai.’

5. "Khi đã biết điều này, vị ấy thẩm xét Ngài thêm nữa như sau: ‘Có hay không những trạng thái pha tạp (mixed states - những trạng thái thiện ác lẫn lộn, không hoàn toàn trong sạch cũng không hoàn toàn ô nhiễm) nơi Như Lai có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai?’ Khi thẩm xét Ngài, vị ấy đi đến chỗ biết rằng: ‘Không có trạng thái pha tạp nào có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai.’

6. "Khi đã biết điều này, vị ấy thẩm xét Ngài thêm nữa như sau: ‘Có hay không những trạng thái trong sạch (cleansed states - những tâm thiện, trạng thái đã được gột rửa phiền não) nơi Như Lai có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai?’ Khi thẩm xét Ngài, vị ấy đi đến chỗ biết rằng: ‘Có những trạng thái trong sạch có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai.’

MN 47. KINH TƯ SÁT

(Vìmamsaka Sutta)

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn ở Savatthi, tại Jetavana, tịnh xá của Ông Anathapindika (Cấp Cô Ðộc). Ở đây, Thế Tôn gọi các Tỷ-kheo:

– Này các Tỷ-kheo.

– Bạch Thế Tôn.

Các Tỷ-kheo ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn thuyết giảng như sau:

– Này các Tỷ-kheo, vị tư sát Tỷ-kheo muốn biết rõ tập tánh (Cetapariyayam) của người khác, cần phải tìm hiểu về Như Lai, để ý thức được Ngài có Chánh Ðẳng Giác hay không?

– Bạch Thế Tôn, đối với chúng con, các pháp dựa Thế Tôn làm căn bản, hướng Thế Tôn làm bậc lãnh đạo, nương tựa Thế Tôn làm y cứ. Bạch Thế Tôn, tốt lành thay, Thế Tôn thuyết giảng cho ý nghĩa này! Sau khi được nghe Thế Tôn, các Tỷ-kheo sẽ hành trì.

– Vậy này các Tỷ-kheo, hãy nghe và khéo tác ý, Ta sẽ giảng.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Các Tỷ-kheo ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn thuyết giảng như sau:

– Này các Tỷ-kheo, vị tư sát Tỷ-kheo muốn biết rõ tập tánh của người khác, cần phải tìm hiểu về Như Lai trên hai loại pháp: Các pháp do mắt, tai nhận thức, nghĩ rằng: “Những pháp ô nhiễm do mắt, tai nhận thức, những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai hay không hiện khởi?” Sau khi tìm hiểu như vậy, vị Tỷ- kheo được biết như sau: “Những pháp ô nhiễm do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy không có hiện khởi ở Như Lai”. Sau khi tìm hiểu như vậy và biết được như sau: “Những pháp ô nhiễm do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy không có hiện khởi ở Như Lai”.

Vị ấy tìm hiểu thêm: “Những tạp pháp (khi nhiễm khi tịnh) do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai hay không hiện khởi?” Sau khi tìm hiểu như vậy và vị Tỷ-kheo biết được như sau: “Những tạp pháp do mắt, tai nhận thức, những pháp ấy không có hiện khởi ở Như Lai”. Sau khi tìm hiểu như vậy và biết được như sau : “Những tạp pháp do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy không có hiện khởi ở Như Lai.”

Vị ấy tìm thiểu thêm: “Những pháp hoàn toàn thanh tịnh, do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai hay không hiện khởi?” Sau khi tìm hiểu như vậy, vị Tỷ-kheo biết được như sau: “Những pháp hoàn toàn thanh tịnh do mắt, tai nhận thức, những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai”. Sau khi tìm hiểu như vậy và biết được như sau: “Những pháp hoàn toàn thanh tịnh do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai”.

7. "Khi đã biết điều này, vị ấy thẩm xét Ngài thêm nữa như sau: ‘Vị đáng kính này đã đạt được trạng thái thiện lành (wholesome state - trạng thái tâm tốt đẹp, không có tham, sân, si) này từ lâu dài hay chỉ mới đạt được gần đây?’ Khi thẩm xét Ngài, vị ấy đi đến chỗ biết rằng: ‘Vị đáng kính này đã đạt được trạng thái thiện lành này từ lâu dài; Ngài không phải chỉ mới đạt được gần đây.’

8. "Khi đã biết điều này, vị ấy thẩm xét Ngài thêm nữa như sau: ‘Vị đáng kính này đã được danh tiếng và sự nổi danh, vậy những nguy hiểm (dangers - những rủi ro, cám dỗ đi kèm với danh vọng) [liên quan đến danh tiếng và sự nổi danh] có được tìm thấy nơi Ngài không?’ Bởi vì, này các tỳ kheo, khi một vị tỳ kheo chưa được danh tiếng và sự nổi danh, những nguy hiểm [liên quan đến danh tiếng và sự nổi danh] không được tìm thấy nơi vị ấy; nhưng khi vị ấy đã được danh tiếng và sự nổi danh, những nguy hiểm đó có thể được tìm thấy nơi vị ấy. Khi thẩm xét Ngài, vị ấy đi đến chỗ biết rằng: ‘Vị đáng kính này đã được danh tiếng và sự nổi danh, nhưng những nguy hiểm [liên quan đến danh tiếng và sự nổi danh] không được tìm thấy nơi Ngài.’

9. "Khi đã biết điều này, [319] vị ấy thẩm xét Ngài thêm nữa như sau: ‘Vị đáng kính này có tự chủ không do sợ hãi (restrained without fear - sự kiểm soát bản thân xuất phát từ trí tuệ, không phải vì sợ hậu quả), không phải tự chủ do sợ hãi (restrained by fear - sự kiểm soát bản thân vì sợ bị trừng phạt hoặc sợ hậu quả xấu), và Ngài có tránh hưởng thụ các dục lạc (sensual pleasures - những thú vui liên quan đến năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) vì Ngài không còn tham ái (without lust - trạng thái không còn ham muốn dục lạc) nhờ sự đoạn tận tham ái (destruction of lust - sự chấm dứt hoàn toàn lòng ham muốn) không?’ Khi thẩm xét Ngài, vị ấy đi đến chỗ biết rằng: ‘Vị đáng kính này tự chủ không do sợ hãi, không phải tự chủ do sợ hãi, và Ngài tránh hưởng thụ các dục lạc vì Ngài không còn tham ái nhờ sự đoạn tận tham ái.’

10. "Này các tỳ kheo, nếu những người khác hỏi vị tỳ kheo ấy rằng: ‘Đâu là lý do và bằng chứng của vị đáng kính để nói rằng: “Vị đáng kính đó tự chủ không do sợ hãi, không phải tự chủ do sợ hãi, và Ngài tránh hưởng thụ các dục lạc vì Ngài không còn tham ái nhờ sự đoạn tận tham ái”?’ - Trả lời một cách đúng đắn, vị tỳ kheo ấy sẽ đáp như sau: ‘Dù vị đáng kính đó sống trong Tăng đoàn (Sangha - cộng đồng những người xuất gia theo Phật) hay một mình, dù ở đó có người hạnh kiểm tốt, có người hạnh kiểm xấu, có người thuyết giảng cho một nhóm, 486 dù ở đây có người tỏ ra quan tâm đến vật chất (material things - những thứ thuộc về đời sống vật chất, tài sản) và có người không bị vật chất làm vấy bẩn (unsullied - không bị ô nhiễm, không bị dính mắc), vị đáng kính đó vẫn không xem thường (despise - coi rẻ, khinh miệt) bất kỳ ai vì điều đó. 487 Và tôi đã nghe và học điều này từ chính kim khẩu của Đức Thế Tôn: “Ta tự chủ không do sợ hãi, không phải tự chủ do sợ hãi, và Ta tránh hưởng thụ các dục lạc vì Ta không còn tham ái nhờ sự đoạn tận tham ái.”’

11. "Này các tỳ kheo, Như Lai nên được hỏi thêm về điều đó như sau: ‘Có hay không những trạng thái ô nhiễm có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai?’ Như Lai sẽ trả lời như sau: ‘Không có trạng thái ô nhiễm nào có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai.’

12. "Nếu được hỏi, ‘Có hay không những trạng thái pha tạp có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai?’ Như Lai sẽ trả lời như sau: ‘Không có trạng thái pha tạp nào có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai.’

13. "Nếu được hỏi, ‘Có hay không những trạng thái trong sạch có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai?’ Như Lai sẽ trả lời như sau: 'Có những trạng thái trong sạch có thể nhận biết qua mắt hoặc qua tai được tìm thấy nơi Như Lai. Chúng là con đường và phạm vi của ta, nhưng ta không đồng hóa mình với chúng (identify with - không chấp thủ, không coi đó là “tôi” hay “của tôi”). 488

Vị ấy tìm hiểu thêm: “Vị Tôn giả này thành tựu thiện pháp này trong một thời gian lâu dài hay trong một thời gian ngắn?” Sau khi tìm hiểu như vậy, vị Tỷ-kheo biết được như sau: “Vị Tôn giả này thành tựu thiện pháp này trong một thời gian lâu dài, vị Tôn giả này thành tựu thiện pháp này không phải trong một thời gian ngắn”. Sau khi tìm hiểu như vậy và biết được như sau: “Vị Tôn giả này thành tựu thiện pháp này trong một thời gian lâu dài, vị Tôn giả này thành tựu thiên pháp này không phải trong một thời gian ngắn”.

Vị ấy tìm hiểu thêm: “Vị Tôn giả Tỷ-kheo hữu danh này, khi có danh, một số nguy hiểm có khởi lên cho vị ấy ở đây không?” Này các Tỷ-kheo, một số nguy hiểm không khởi lên ở đây cho vị Tỷ-kheo, khi vị ấy chưa được hữu danh, chưa có danh tiếng. Này các Tỷ-kheo, khi vị Tỷ-kheo ấy được hữu danh, có danh tiếng, thì một số nguy hiểm có thể khởi lên ở đây cho vị ấy. Sau khi tìm hiểu như vậy, vị Tỷ-kheo biết được như sau: “Vị Tôn giả Tỷ-kheo hữu danh này, khi có danh, một số nguy hiểm không khởi lên cho vị ấy”. Sau khi tìm hiểu như vậy, vị ấy biết được như sau : “Vị Tôn giả Tỷ-kheo hữu danh này, khi có danh, một số nguy hiểm không khởi lên cho vị này.”

Vị ấy tìm hiểu thêm: “Vị Tôn giả này, do vô úy mà từ bỏ, vị Tôn giả này không phải vì sợ hãi mà từ bỏ. Có phải do vì đoạn diệt tham ái, vì không có tham ái, nên vị này không thỏa mãn các dục?”. Sau khi tìm hiểu như vậy, vị ấy biết được như sau: “Vị Tôn giả này, do vô úy mà từ bỏ, vị Tôn giả này không phải vì sợ hãi mà từ bỏ. Do vì đoạn diệt tham ái, vì không có tham ái, nên vị này không thỏa mãn các dục”.

Này các Tỷ-kheo, nếu có những người khác hỏi vị Tỷ-kheo ấy như sau: “Những dữ kiện Tôn giả là gì, những bằng chứng của Tôn giả là gì, mà Tôn giả nói: “Vị Tôn giả này, do vô úy mà từ bỏ, vị Tôn giả này không phải vì sợ hãi mà từ bỏ”. Do vì đoạn diệt tham ái, vì không có tham ái, nên vị này không thỏa mãn các dục”. Này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo muốn trả lời một cách chân chánh phải trả lời như sau: “Vị Tôn giả này sống giữa Tăng chúng hay sống một mình, dầu cho những vị sống ở đây là thiện hạnh, là ác hạnh, dầu cho có những vị giáo giới hội chúng, ở đây có những vị chuyên trọng tài vật, có những vị ở đây không bị ô nhiễm bởi tài vật, vị Tôn giả này không vì vậy mà khinh bỉ họ vì lý do này. Như vây tôi nghe trước mặt Thế Tôn, như vậy tôi được biết trước mặt Thế Tôn: “Ta do vô úy mà từ bỏ, Ta không phải vì sợ hãi mà từ bỏ. Do vì đoạn diệt tham ái, vì không có tham ái nên ta không thỏa mãn các dục””.

Ở đây, này các Tỷ-kheo, Như Lai cần phải được hỏi thêm như sau: “Các pháp ô nhiễm do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai hay không có hiện khởi?” Ðược hỏi vậy, Như Lai sẽ trả lời như sau: “Các pháp ô nhiễm do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy không hiện khởi ở Như Lai.”

Nếu được hỏi: “Những tạp pháp ở mắt, tai nhận thức; những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai hay không có hiện khởi?” Ðược hỏi vậy, này các Tỷ-kheo, Như Lai sẽ trả lời như sau: “Những tạp pháp do mắt, tai nhận thức, những pháp ấy không có hiện khởi ở Như Lai.”

Nếu được hỏi: “Những pháp hoàn toàn thanh tịnh do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai hay không có hiện khởi?” Ðược hỏi vậy, này các Tỷ-kheo, Như Lai trả lời như sau: "Những pháp hoàn toàn thanh tịnh do mắt, tai nhận thức; những pháp ấy có hiện khởi ở Như Lai. Ta lấy như vậy làm đạo lộ, làm hành giới. Không có ai giống Ta như vậy. "

14. "Này các tỳ kheo, một người đệ tử (disciple - người học trò, người đi theo) nên đến gần Bậc Đạo Sư (Teacher - người thầy dạy đạo), người nói như vậy, để nghe Giáo Pháp (Dhamma - lời dạy của Đức Phật, chân lý). Bậc Đạo Sư dạy cho vị ấy Giáo Pháp với những cấp độ ngày càng cao hơn, ngày càng vi diệu hơn, cùng với các khía cạnh sáng và tối tương ứng. Khi Bậc Đạo Sư dạy Giáo Pháp cho một vị tỳ kheo theo cách này, qua thắng trí (direct knowledge - abhiññā, sự hiểu biết trực tiếp, không qua suy luận, thường chỉ tuệ giác đặc biệt) về một giáo lý nào đó trong Giáo Pháp ấy, [320] vị tỳ kheo đi đến một kết luận về giáo pháp. 489 Vị ấy đặt niềm tin (confidence - saddhā, thường dịch là đức tin, niềm tin dựa trên sự hiểu biết) nơi Bậc Đạo Sư như sau: ‘Đức Thế Tôn là bậc giác ngộ hoàn toàn, Giáo Pháp đã được Đức Thế Tôn khéo giảng (well proclaimed - được trình bày một cách hoàn hảo, rõ ràng), Tăng đoàn đang thực hành thiện đạo (practising the good way - đi theo con đường đúng đắn, chân chính).’

15. "Bây giờ, nếu những người khác hỏi vị tỳ kheo ấy rằng: ‘Đâu là lý do và bằng chứng của vị đáng kính để nói rằng, “Đức Thế Tôn là bậc giác ngộ hoàn toàn, Giáo Pháp đã được Đức Thế Tôn khéo giảng, Tăng đoàn đang thực hành thiện đạo”?’ - Trả lời một cách đúng đắn, vị tỳ kheo ấy sẽ đáp như sau: ‘Này các bạn, tôi đã đến gần Đức Thế Tôn để nghe Giáo Pháp. Đức Thế Tôn đã dạy tôi Giáo Pháp với những cấp độ ngày càng cao hơn, ngày càng vi diệu hơn, cùng với các khía cạnh sáng và tối tương ứng. Khi Đức Thế Tôn dạy Giáo Pháp cho tôi theo cách này, qua thắng trí về một giáo lý nào đó trong Giáo Pháp ấy, tôi đã đi đến một kết luận về giáo pháp. Tôi đã đặt niềm tin nơi Bậc Đạo Sư như sau: “Đức Thế Tôn là bậc giác ngộ hoàn toàn, Giáo Pháp đã được Đức Thế Tôn khéo giảng, Tăng đoàn đang thực hành thiện đạo.”’

16. “Này các tỳ kheo, khi niềm tin (faith - saddhā) của bất kỳ ai đã được gieo trồng, bén rễ và vững chắc nơi Như Lai qua những lý do, thuật ngữ và câu chữ này, niềm tin của người ấy được gọi là có cơ sở hợp lý (supported by reasons - dựa trên lý lẽ, bằng chứng), bén rễ trong thấy biết (rooted in vision - dựa trên sự hiểu biết, trí tuệ, sự chứng kiến), kiên cố (firm - vững chắc, không lay chuyển); 490 nó không thể bị bác bỏ (invincible - không thể bị đánh bại, không thể bị lật đổ) bởi bất kỳ sa môn (recluse - người xuất gia, tu sĩ nói chung) hay bà la môn (brahmin - tu sĩ hoặc người thuộc giai cấp Bà la môn ở Ấn Độ cổ đại) nào, hay chư thiên (god - các vị trời trong các cõi trời) nào, hay Ma vương (Māra - hiện thân của cám dỗ, trở ngại trên con đường tu tập) nào, hay Phạm thiên (Brahmā - vị trời ở cõi Phạm thiên, cao hơn các cõi trời dục giới) nào, hay bởi bất kỳ ai trên thế gian. Này các tỳ kheo, đó là cách có sự thẩm xét Như Lai đúng theo Giáo Pháp, và đó là cách Như Lai được thẩm xét kỹ lưỡng đúng theo Giáo Pháp.”

Đó là những gì Đức Thế Tôn đã dạy. Các tỳ kheo hài lòng và hoan hỷ với lời dạy của Đức Thế Tôn.

Này các Tỷ-kheo, một đệ tử phải đến gần bậc Ðạo Sư có nói như vậy để được nghe pháp. Vị Ðạo Sư thuyết pháp cho vị ấy từ vấn đề này đến vấn đề khác, từ vi diệu này đến vi diệu khác, các pháp hắc bạch cùng với các pháp tương đương (Sappatibhaga). Này các Tỷ-kheo, tùy theo vị Ðạo Sư thuyết pháp cho vị Tỷ-kheo, từ vấn đề này đến vấn đề khác, từ vi diệu này đến vi diệu khác, các pháp hắc bạch cùng với các pháp tương đương; vị Tỷ-kheo, tùy theo như vậy, sau khi chứng tri trong pháp ấy, đạt đến sự cứu cánh của từng pháp một. Vị ấy khởi lòng tịnh tín đối với bậc Ðạo Sư: “Thế Tôn là bậc Chánh Ðẳng Giác, Pháp được Thế Tôn khéo thuyết giảng, chúng Tăng thật khéo hành trì”.

Này các Tỷ-kheo, nếu có người khác hỏi Tỷ-kheo ấy như sau: “Tôn giả có những dữ kiện gì, có những bằng chứng gì để Tôn giả nói rằng: “Thế Tôn là bậc Chánh Ðẳng Giác, Pháp được Thế Tôn khéo thuyết giảng, chúng Tăng thật khéo hành trì?”” Này các Tỷ-kheo, muốn trả lời một cách chân chánh, vị Tỷ-

kheo phải trả lời như sau: “Ở đây, này Hiền giả, tôi đến yết kiến Thế Tôn để nghe thuyết pháp, Thế Tôn thuyết pháp cho tôi, từ vấn đề này đến vấn đề khác, từ vi diệu này đến vi diệu khác, các pháp hắc bạch với các pháp tương đương của chúng. Này Hiền giả, tùy theo Thế Tôn thuyết pháp cho tôi như thế nào, từ vấn đề này đến vấn đề khác, từ vi diệu này đến vi diệu khác, các pháp hắc bạch với các pháp tương đương của chúng; tùy theo như vậy, sau khi chứng tri trong pháp ấy, tôi đạt đến sự cứu cánh của từng pháp một. Tôi khởi lòng tịnh tín đối với bậc Ðạo Sư: “Thế Tôn là bậc Chánh Ðẳng Giác, Pháp được Thế Tôn khéo thuyết giảng, chúng Tăng thật khéo hành trì””.

Này các Tỷ-kheo, đối với ai mà lòng tin đối với Như Lai được an lập, căn cứ, an trú trên những dữ kiện, những văn cú, những văn tự như vậy, này các Tỷ-kheo, lòng tin như vậy được gọi là có dữ kiện đầy đủ, căn cứ trên (chánh) kiến, vững chắc, không thể bị phá hoại bởi một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, Ma ra, Phạm thiên hay bất cứ ai ở đời. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là sự tìm hiểu về Như Lai, và như vậy Như Lai mới được khéo tìm hiểu một cách đúng pháp.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Các Tỷ-kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.

-ooOoo-

Từ ngữ:

• tỳ kheo / bhikkhu / bhikkhu: Nhà sư Phật giáo đã thọ giới cụ túc (upasampadā), tuân thủ giới luật đầy đủ.
• người tìm hiểu / vīmaṃsaka / inquirer: Người có khuynh hướng điều tra, xem xét, thẩm định để hiểu rõ sự thật, đặc biệt trong ngữ cảnh này là thẩm định về sự giác ngộ của Đức Phật.
• sự thẩm xét / vīmaṃsā / investigation: Hành động điều tra, xem xét kỹ lưỡng, phân tích để xác định bản chất hoặc sự thật của một đối tượng hay vấn đề.
• Như Lai / Tathāgata / Tathāgata: Một danh hiệu tôn kính của Đức Phật, có thể hiểu là “Người đã đến như vậy” (đến với chân lý) hoặc “Người đã đi như vậy” (đi đến Niết bàn), thể hiện sự chứng ngộ chân lý tối hậu.
• giác ngộ hoàn toàn / sammāsambuddha / fully enlightened: Trạng thái giác ngộ viên mãn, toàn diện, đạt được bởi một vị Phật Chánh Đẳng Chánh Giác, người tự mình tìm ra chân lý và dạy lại cho chúng sinh.
• trạng thái ô nhiễm / saṃkiliṭṭha dhamma / defiled state: Các trạng thái tâm bất thiện, bị chi phối bởi phiền não như tham, sân, si, làm tâm trở nên vẩn đục, không trong sáng.
• trạng thái pha tạp / vītimissa dhamma / mixed state: Các trạng thái tâm không hoàn toàn thiện cũng không hoàn toàn ác, có sự trộn lẫn giữa yếu tố thiện và bất thiện.
• trạng thái trong sạch / vodāta dhamma / cleansed state: Các trạng thái tâm thiện, đã được thanh lọc, gột rửa khỏi các phiền não, trở nên thanh tịnh, trong sáng.
• trạng thái thiện lành / kusala dhamma / wholesome state: Trạng thái tâm tốt đẹp, không bị chi phối bởi tham, sân, si; các hành động, lời nói, ý nghĩ dựa trên tâm thiện này.
• nguy hiểm / ādīnava / danger: Sự bất lợi, rủi ro, tác hại tiềm ẩn, trong ngữ cảnh này là những cám dỗ, phiền não có thể phát sinh khi có danh tiếng và lợi dưỡng.
• tự chủ không do sợ hãi / abhayūparato / restrained without fear: Sự kiểm soát, thu thúc bản thân xuất phát từ trí tuệ, sự hiểu biết về đúng sai, chứ không phải vì sợ hãi hình phạt hay hậu quả xấu.
• tự chủ do sợ hãi / bhayūparato / restrained by fear: Sự kiểm soát, thu thúc bản thân vì sợ bị trừng phạt, sợ dư luận, sợ quả báo xấu, chứ không phải do trí tuệ thấy rõ.
• dục lạc / kāma / sensual pleasure: Sự hưởng thụ thú vui thông qua năm giác quan (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), đối tượng của sự ham muốn thế gian.
• không còn tham ái / vītarāga / without lust: Trạng thái tâm đã đoạn trừ hoàn toàn lòng ham muốn, đặc biệt là ham muốn dục lạc.
• sự đoạn tận tham ái / rāgakkhaya / destruction of lust: Sự chấm dứt hoàn toàn, không còn dấu vết của tham ái, một trong những yếu tố quan trọng để đạt được giải thoát.
• Tăng đoàn / Saṅgha / Sangha: Cộng đồng đệ tử xuất gia của Đức Phật (tỳ kheo và tỳ kheo ni), hoặc rộng hơn là cộng đồng bốn chúng đệ tử (bao gồm cả cư sĩ nam và nữ) đã chứng Thánh quả. Trong kinh này thường chỉ cộng đồng xuất gia.
• vật chất / āmisa / material things: Những thứ thuộc về đời sống vật chất, tài sản, lợi dưỡng, thức ăn, y phục, chỗ ở, thuốc men.
• không bị vấy bẩn / anūpalitta / unsullied: Không bị ô nhiễm, không bị dính mắc, giữ được sự trong sạch dù tiếp xúc với đối tượng có thể gây ô nhiễm (như vật chất, danh vọng).
• xem thường / atimaññati / despise: Coi rẻ, khinh miệt, đánh giá thấp người khác.
• đồng hóa mình với / upādiyati / identify with: Chấp thủ, coi cái gì đó là “tôi”, “của tôi”, “tự ngã của tôi”; sự dính mắc vào các pháp (trạng thái).
• đệ tử / sāvaka / disciple: Người nghe và thực hành theo lời dạy của một bậc thầy, đặc biệt là đệ tử của Đức Phật.
• Bậc Đạo Sư / Satthā / Teacher: Người thầy chỉ đường, dẫn dắt tâm linh, một danh hiệu tôn kính dành cho Đức Phật.
• Giáo Pháp / Dhamma / Dhamma: Lời dạy của Đức Phật, chân lý về sự vận hành của vạn pháp, con đường đưa đến giải thoát khổ đau.
• thắng trí / abhiññā / direct knowledge: Sự hiểu biết trực tiếp, siêu việt, không qua trung gian suy luận, bao gồm các năng lực đặc biệt như thiên nhãn thông, thiên nhĩ thông, tha tâm thông, túc mạng thông, lậu tận thông. Trong ngữ cảnh này nhấn mạnh sự hiểu biết trực tiếp về giáo pháp.
• niềm tin / saddhā / confidence/faith: Đức tin trong Phật giáo, không phải là niềm tin mù quáng mà là niềm tin có cơ sở từ sự hiểu biết, thấy biết, và thực chứng; sự tin tưởng vào Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng).
• khéo giảng / svākkhāta / well proclaimed: (Giáo Pháp) được Đức Thế Tôn trình bày một cách hoàn hảo, rõ ràng, khúc chiết, có lợi ích thiết thực ở đoạn đầu, đoạn giữa và đoạn cuối.
• thực hành thiện đạo / suppaṭipanna / practising the good way: (Tăng đoàn) đang đi đúng con đường chân chính, thực hành đúng theo lời dạy của Đức Phật để đạt đến giải thoát.
• có cơ sở hợp lý / ākāravatī / supported by reasons: (Niềm tin) dựa trên lý lẽ, bằng chứng, có thể giải thích được một cách logic, hợp lý.
• bén rễ trong thấy biết / dassanamūlikā / rooted in vision: (Niềm tin) dựa trên sự thấy biết trực tiếp, sự chứng ngộ bằng trí tuệ, chứ không chỉ qua nghe nói hay suy diễn.
• kiên cố / daḷhā / firm: (Niềm tin) vững chắc, mạnh mẽ, không dễ dàng bị lay chuyển bởi các yếu tố bên ngoài hay sự nghi ngờ bên trong.
• không thể bác bỏ / asaṃhāriya / invincible: (Niềm tin) không thể bị đánh bại, lật đổ hay bác bỏ bởi bất kỳ ai hay thế lực nào, vì nó dựa trên sự thật và sự chứng nghiệm.
• sa môn / samaṇa / recluse: Tu sĩ nói chung trong truyền thống Ấn Độ cổ đại, người từ bỏ đời sống thế tục để tu tập tâm linh.
• bà la môn / brāhmaṇa / brahmin: Thành viên của giai cấp tu sĩ, tế lễ và học giả trong xã hội Ấn Độ cổ đại; cũng dùng để chỉ người có phẩm hạnh cao quý theo định nghĩa của Phật giáo.
• chư thiên / deva / god: Chúng sinh sống ở các cõi trời, có phước báo và tuổi thọ dài hơn con người, nhưng vẫn trong vòng luân hồi.
• Ma vương / Māra / Māra: Hiện thân của các thế lực tiêu cực, cám dỗ, trở ngại đối với sự tu tập giải thoát, bao gồm phiền não ma, ngũ uẩn ma, tử ma và thiên ma.
• Phạm thiên / Brahmā / Brahmā: Chúng sinh sống ở các cõi trời sắc giới và vô sắc giới (cõi Phạm thiên), cao hơn các cõi trời dục giới, có đời sống vi tế và thanh tịnh hơn nhưng vẫn chưa giải thoát khỏi luân hồi.