MN 58. Gửi Vương tử Abhaya

(Kinh Vương tử Abhaya - Abhayarājakumāra Sutta)

1. Tôi nghe như vầy. Một thời Thế Tôn trú tại Rājagaha (Vương Xá), trong Rừng Trúc, nơi nuôi dưỡng các con sóc.

2. Khi ấy, Vương tử Abhaya đi đến chỗ Ni-kiền-tử Nātaputta (Niganṭha Nātaputta - một đạo sư lõa thể thuộc Kỳ-na giáo, tên thật là Mahavira), sau khi đảnh lễ vị ấy, liền ngồi xuống một bên. Bấy giờ, Ni-kiền-tử Nātaputta nói với vương tử:

3. “Này vương tử, hãy đến bác bỏ giáo lý của Sa-môn Gotama, và tiếng tốt về vương tử sẽ được đồn xa rằng: ‘Vương tử Abhaya đã bác bỏ giáo lý của Sa-môn Gotama, một người có uy lực và hùng mạnh như vậy.’”

“Nhưng thưa ngài, làm sao con có thể bác bỏ giáo lý của ngài ấy?”

“Này vương tử, hãy đến gặp Sa-môn Gotama và hỏi: ‘Thưa ngài, Như Lai có nói lời nào mà không được chào đón và không vừa lòng người khác?’ Nếu Sa-môn Gotama trả lời: ‘Này vương tử, Như Lai có nói lời không được chào đón và không vừa lòng người khác,’ thì hãy nói với ngài ấy: ‘Vậy thì, thưa ngài, có gì khác biệt giữa ngài và một phàm phu (ordinary person - người bình thường chưa giác ngộ)? Vì phàm phu cũng nói lời không được chào đón và không vừa lòng người khác.’ Nhưng nếu Sa-môn Gotama trả lời: ‘Này vương tử, Như Lai không nói lời [393] không được chào đón và không vừa lòng người khác,’ thì hãy nói với ngài ấy: ‘Vậy thì, tại sao ngài lại tuyên bố về Devadatta (Đề-bà-đạt-đa): “Devadatta chắc chắn sẽ rơi vào các cõi khổ (states of deprivation - các cảnh giới đau khổ, bất hạnh), Devadatta chắc chắn sẽ vào địa ngục, Devadatta sẽ ở lại [trong địa ngục] suốt một kiếp (aeon - một khoảng thời gian vũ trụ rất dài), Devadatta là kẻ không thể sửa đổi”? Devadatta đã phẫn nộ và bất mãn với lời nói đó của ngài.’ Khi Sa-môn Gotama bị vương tử đặt câu hỏi lưỡng nan này, ngài ấy sẽ không thể nuốt vào hay nhổ ra được. Giống như nếu một cái xiên sắt mắc trong cổ họng một người, người đó sẽ không thể nuốt vào hay nhổ ra được; cũng vậy, này vương tử, khi Sa-môn Gotama bị vương tử đặt câu hỏi lưỡng nan này, ngài ấy sẽ không thể nuốt vào hay nhổ ra được.”

58. KINH VƯƠNG TỬ VÔ ÚY

58. KINH VƯƠNG TỬ VÔ ÚY (Abhayaràjakumàra Sutta)

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn ở tại Rajagaha (Vương Xá), Veluvana (Trúc Lâm), Kalandakanivapa (chỗ nuôi các con sóc).

Rồi Vương tử Abhaya (Vô Úy) đi đến Nigantha Nataputta, sau khi đến đảnh lễ Nigantha Nataputta rồi ngồi xuống một bên. Nigantha Nataputta nói với Vương tử Abhaya đang ngồi một bên:

– Này Vương tử, Vương tử hãy đi đến luận chiến với Sa-môn Gotama, và nhờ vậy tiếng đồn tốt đẹp sau đây được truyền đi cho Vương tử: “Sa-môn Gotama có thần lực như vậy, có uy lực như vậy, đã bị Vương tử Abhaya luận chiến”.

– Thưa Tôn giả, làm thế nào con có thể luận chiến Sa-môn Gotama có thần lực như vậy, có uy lực như vậy?

– Này Vương tử, hãy đi đến Sa-môn Gotama, sau khi đến hãy nói với Sa-môn Gotama, sau khi đến hãy nói với Sa-môn Gotama như sau: “Bạch Thế Tôn, Như Lai có thể nói lời nói, do lời nói ấy những người khác không ưa, không thích chăng?” Nếu Sa-môn Gotama được Vương tử hỏi như vậy và trả lời như sau: “Này Vương tử, Như Lai có thể nói lời nói, do lời nói ấy những người khác không ưa, không thích”, thời Vương tử hãy nói với Sa-môn Gotama: “Bạch Thế Tôn, nếu xử sự như vậy thời có gì sai khác giữa kẻ phàm phu và Ngài? Kẻ phàm phu có thể nói lời nói, do lời nói ấy những người khác không ưa không thích”. Còn nếu Sa-môn Gotama được Vương tử hỏi như vậy và trả lời như sau: “Này Vương tử, Như Lai không có thể nói lời nói, do lời nói ấy những người khác không ưa, không thích”, thời Vương tử hãy nói với Sa-môn Gotama: “Bạch Thế Tôn, nếu xử sự như vậy, thời vì sao Devadatta được Ngài trả lời như sau: ‘Devadatta phải đoạ vào đọa xứ, Devadatta phải đọa vào địa ngục, Devadatta phải đọa trong một kiếp Devadatta không thể nào cứu chữa được?’ Và do Ngài nói những lời như vậy, Devadatta phẫn nộ, không hoan hỷ”. Này Vương tử, Sa-môn Gotama khi bị Vương tử hỏi câu hỏi hai móc như vậy, sẽ không có thể nhả ra, cũng không có thể nuốt vào. Ví như một móc sắt bị móc vào cổ họng một người nào, người ấy không có thể nhả ra, cũng không có thể nuốt vào được. Cũng vậy, này Vương tử, Sa-môn Gotama khi vị Vương tử hỏi câu hỏi hai móc như vậy, sẽ không có thể nhả ra, cũng không có thể nuốt vào.

4. “Vâng, thưa ngài,” Vương tử Abhaya đáp. Rồi vương tử đứng dậy từ chỗ ngồi, sau khi đảnh lễ Ni-kiền-tử Nātaputta, giữ vị ấy ở phía bên phải mình, liền rời đi và đến gặp Thế Tôn. Sau khi đảnh lễ Thế Tôn, vương tử ngồi xuống một bên, nhìn mặt trời và nghĩ: “Hôm nay đã quá muộn để bác bỏ giáo lý của Thế Tôn. Ta sẽ bác bỏ giáo lý của Thế Tôn tại nhà riêng của mình vào ngày mai.” Rồi vương tử nói với Thế Tôn: “Thưa ngài, xin Thế Tôn cùng ba người nữa nhận lời dùng bữa tại nhà con vào ngày mai.” Thế Tôn im lặng nhận lời.

5. Khi biết Thế Tôn đã nhận lời, Vương tử Abhaya đứng dậy từ chỗ ngồi, sau khi đảnh lễ ngài, giữ ngài ở phía bên phải mình, liền cáo lui. Rồi, khi đêm đã tàn, vào buổi sáng, Thế Tôn đắp y, mang bát và y, đi đến nhà Vương tử Abhaya và ngồi vào chỗ đã soạn sẵn. Sau đó, Vương tử Abhaya tự tay phục vụ và làm Thế Tôn hài lòng với nhiều loại thức ăn ngon. Khi Thế Tôn đã dùng xong và rút tay ra khỏi bát, Vương tử Abhaya lấy một chiếc ghế thấp, ngồi xuống một bên và thưa với Thế Tôn:

– Thưa vâng, Tôn giả.

Vương tử Abhaya vâng đáp Nigantha Nataputta, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Nigantha Nataputta, thân bên hữu hướng về ông rồi đi đến Thế Tôn. Sau khi đến, liền đảnh lễ Thế Tôn và ngồi xuống một bên. Vương tử Abhaya đang ngồi một bên, nhìn mặt trời rồi suy nghĩ: “Hôm nay, không phải thời để luận chiến với Sa-môn Gotama. Ngày mai, ta sẽ luận chiến với Sa-môn Gotama tại nhà của ta,” liền bạch Thế Tôn:

– Bạch Thế Tôn, ngày mai mong Thế Tôn nhận lời dùng cơm, cùng ba Tỷ-kheo khác với Ngài là người thứ tư.

Thế Tôn im lặng nhận lời. Rồi Vương tử Abhaya, sau khi biết Thế Tôn đã nhận lời, liền từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Thế Tôn, thân bên hữu hướng về Ngài rồi ra đi.

Thế Tôn, sau khi đêm ấy đã mãn, vào buổi sáng đắp y, cầm theo y bát, đi đến chỗ của Vương tử

Abhaya, sau khi đến liền ngồi trên chỗ đã soạn sẵn. Rồi Vương tử Abhaya tự tay mời mọc, làm cho Thế Tôn thỏa mãn với những món ăn thượng vị, loại cứng và loại mềm. Vương tử Abhaya chờ cho Thế Tôn sau khi đã dùng xong, tay đã rời khỏi bát, liền lấy một ghế thấp khác rồi ngồi xuống một bên. Sau khi ngồi một bên, Vương tử Abhaya bạch Thế Tôn:

6. “Thưa ngài, Như Lai có nói lời không được chào đón và không vừa lòng người khác không?”

“Này vương tử, không có câu trả lời một chiều, cho câu hỏi đó”

“Vậy thì, thưa ngài, các Ni-kiền-tử đã thua trong việc này.”

“Tại sao vương tử lại nói như vậy, [394] ‘Vậy thì, thưa ngài, các Ni-kiền-tử đã thua trong việc này’?”

Vương tử Abhaya bèn kể lại cho Thế Tôn toàn bộ cuộc đối thoại của mình với Ni-kiền-tử Nātaputta.

7. Lúc bấy giờ, có một đứa trẻ sơ sinh còn non nớt đang nằm sấp trên lòng Vương tử Abhaya. Thế Tôn liền nói với Vương tử Abhaya: [395] “Vương tử nghĩ sao? Nếu, trong lúc vương tử hoặc vú nuôi không để ý, đứa trẻ này cho một que cây hay viên sỏi vào miệng, vương tử sẽ làm gì?”

“Thưa ngài, con sẽ lấy nó ra. Nếu con không thể lấy ra ngay lập tức, con sẽ dùng tay trái giữ đầu cháu, và khom ngón tay phải lại, con sẽ lấy nó ra dù cho có phải làm chảy máu. Tại sao vậy? Vì con có lòng thương (compassion - tình thương yêu, mong muốn chúng sinh thoát khổ) đối với đứa trẻ.”

– Bạch Thế Tôn, Như Lai có thể nói những lời, do những lời ấy người khác không ưa, không thích chăng?

– Này Vương tử, phải chăng ở đây, (câu hỏi) có dụng ý một chiều?

– Bạch Thế Tôn, các vị Nigantha đã bị bại ở đây rồi.

– Này Vương tử, vì sao Vương tử lại nói như vầy: “Bạch Thế Tôn, các vị Nigantha đã bị bại ở đây rồi”?

– Bạch Thế Tôn, ở đây, con đi đến Nigantha Nataputta, sau khi đến con đảnh lễ Nigantha Nataputta rồi ngồi xuống một bên. Bạch Thế Tôn, Nigantha Nataputta nói với con đang ngồi một bên: "Này Vương tử, Vương tử hãy đi đến luận chiến với Sa-môn Gotama, và nhờ vậy tiếng đồn tốt đẹp sau đây được truyền đi cho Vương tử: “Sa-môn Gotama có thần lực như vậy, có uy lực như vậy, đã bị Vương tử Abhaya luận chiến”. Bạch Thế Tôn, khi được nói vậy, con thưa với Nigantha Nataputta: “Thưa Tôn giả, nhưng làm thế nào, tôi có thể luận chiến với Sa-môn Gotama, một vị có thần lực như vậy, có uy lực như vậy?” -“Này Vương tử, hãy đi đến Sa-môn Gotama, sau khi đến hãy nói với Sa-môn Gotama như sau: “Bạch Thế Tôn, Như Lai có thể nói lời nói, do lời nói ấy, những người khác không ưa, không thích chăng?” Nếu Sa-môn Gotama được Vương tử hỏi như vậy và trả lời như sau: “Này Vương tử, Như Lai có thể nói lời nói, do lời nói ấy, những người khác không ưa không thích”, thời Vương tử hãy nói với Sa-môn Gotama: “Bạch Thế Tôn, nếu xử sự như vậy, thời có gì sai khác giữa kẻ phàm phu với Ngài? Kẻ phàm phu có thể nói lời nói, do lời nói ấy, những người khác không ưa, không thích”. Còn nếu Sa-môn Gotama được Vương tử hỏi như vậy và trả lời như sau: “Này Vương tử, Như Lai không có thể nói lời nói, do lời nói ấy những người khác không ưa, không thích”, thời Vương tử hãy nói với Sa-môn Gotama: “Bạch Thế Tôn, nếu còn xử sự như vậy, thời vì sao Devadatta được Ngài trả lời như sau: Devadatta phải đọa vào đọa xứ, Devadatta phải đọa vào địa ngục, Devadatta phải đọa trong một kiếp, Devadatta không thể nào cứu chữa được? Và vì Ngài nói những lời như vậy, Devadatta phẫn nộ, không hoan hỷ”. Này Vương tử, Sa-môn Gotama, khi bị Vương tử hỏi câu hỏi hai móc như vậy, sẽ không thể nhả ra, cũng không thể nuốt vào. Vì như một móc sắt bị mắc vào cổ họng của một người nào, người ấy không có thể nhả ra, cũng không có thể nuốt vào được. Cũng vậy, này Vương tử, Sa-môn Gotama, khi bị Vương tử hỏi câu hỏi hai móc như vậy, sẽ không có thể nhả ra, cũng không có thể nuốt vào”.

Lúc bấy giờ, có đứa con nít ngây thơ nằm giữa trên đầu gối của Vương tử Abhaya. Rồi Thế Tôn nói với Vương tử Abhaya:

– Này Vương tử, Vương tử nghĩ thế nào? Nếu đứa con nít này, do sự vô ý của Vương tử, hay do sự vô ý của người vú hầu, thọc một cái que hay nuốt một hòn đá vào trong miệng, vậy Vương tử phải làm gì?

– Bạch Thế Tôn, con phải móc cho ra. Bạch Thế Tôn, nếu con không thể móc ra lập tức, thời với tay trái con nắm đầu nó lại, với tay mặt lấy ngón tay làm như cái móc, con sẽ móc cho vật ấy ra, dầu có phải chảy máu. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì con có lòng thương tưởng đứa trẻ.

8. “Cũng vậy, này vương tử, lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng, và không lợi ích, mà lại không được chào đón và không vừa lòng người khác: lời nói như vậy Như Lai không nói. Lời nói nào Như Lai biết là thật và đúng nhưng không lợi ích, mà lại không được chào đón và không vừa lòng người khác: lời nói như vậy Như Lai không nói. Lời nói nào Như Lai biết là thật, đúng, và lợi ích, nhưng lại không được chào đón và không vừa lòng người khác: Như Lai biết thời điểm để nói lời nói như vậy. Lời nói nào Như Lai biết là không thật, không đúng, và không lợi ích, nhưng lại được chào đón và vừa lòng người khác: lời nói như vậy Như Lai không nói. Lời nói nào Như Lai biết là thật và đúng nhưng không lợi ích, mà lại được chào đón và vừa lòng người khác: lời nói như vậy Như Lai không nói. Lời nói nào Như Lai biết là thật, đúng, và lợi ích, và cũng được chào đón và vừa lòng người khác: Như Lai biết thời điểm để nói lời nói như vậy. Tại sao vậy? Vì Như Lai có lòng thương đối với chúng sinh.”

9. “Thưa ngài, khi các vị quý tộc có học thức, bà-la-môn có học thức, gia chủ có học thức, và sa-môn có học thức, sau khi soạn sẵn một câu hỏi, rồi đến gặp Thế Tôn và đặt câu hỏi đó, có phải trong tâm trí Thế Tôn đã có sẵn suy nghĩ: ‘Nếu họ đến gặp ta và hỏi ta như vậy, ta sẽ trả lời như thế này’? Hay câu trả lời đó khởi lên cho Như Lai ngay tại chỗ?”

10. “Về điều đó, này vương tử, Ta sẽ hỏi lại vương tử một câu. Hãy trả lời tùy ý. Vương tử nghĩ sao? Vương tử có thành thạo về các bộ phận của xe ngựa không?”

“Vâng, thưa ngài, con có thành thạo.”

“Vương tử nghĩ sao? Khi người ta đến gặp vương tử và hỏi: ‘Bộ phận này của xe ngựa tên là gì?’ có phải trong tâm trí vương tử đã có sẵn suy nghĩ: [396] ‘Nếu họ đến gặp con và hỏi con như vậy, con sẽ trả lời họ như thế này’? Hay câu trả lời đó khởi lên cho vương tử ngay tại chỗ?”

“Thưa ngài, con nổi tiếng là người đánh xe thành thạo các bộ phận của xe ngựa. Tất cả các bộ phận của xe ngựa con đều biết rõ. Câu trả lời đó sẽ khởi lên cho con ngay tại chỗ.”

11. “Cũng vậy, này vương tử, khi các vị quý tộc có học thức, bà-la-môn có học thức, gia chủ có học thức, và sa-môn có học thức, sau khi soạn sẵn một câu hỏi, rồi đến gặp Như Lai và đặt câu hỏi đó, câu trả lời khởi lên cho Như Lai ngay tại chỗ. Tại sao vậy? Bản chất của các pháp (element of things / dhamma-dhātu - bản chất nền tảng của thực tại, của giáo pháp) đã được Như Lai hoàn toàn thâm nhập, nhờ sự thâm nhập hoàn toàn đó mà câu trả lời khởi lên cho Như Lai ngay tại chỗ.”

12. Khi nghe vậy, Vương tử Abhaya thưa: “Thật vi diệu, thưa ngài! Thật vi diệu, thưa ngài! Thế Tôn đã làm sáng tỏ Giáo Pháp (Dhamma - lời dạy của Đức Phật, chân lý) bằng nhiều cách… Kể từ hôm nay, xin Thế Tôn ghi nhận con là một người cư sĩ tại gia đã quy y (gone for refuge - nương tựa vào Tam Bảo: Phật, Pháp, Tăng) ngài trọn đời.”

– Cũng vậy, này Vương tử, lời nói nào Như Lai biết không như thật, không như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, thời Như Lai không nói lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, thời Như Lai không nói lời nói ấy. Và lời nói nào Như

Lai biết là như thật, như chân, tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác không ưa, không thích, Như Lai ở đây biết thời giải thích lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là không như thật, không như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác ưa thích, Như Lại không nói lời nói ấy. Lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, không tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác ưa và thích, Như Lai không nói lời nói ấy. Và lời nói nào Như Lai biết là như thật, như chân, tương ứng với mục đích, và lời nói ấy khiến những người khác ưa và thích, ở đây, Như Lai biết thời giải thích lời nói ấy. Vì sao vậy? Này Vương tử, Như Lai có lòng thương tưởng đối với các loài hữu tình.

– Bạch Thế Tôn, những Sát-đế-lị có trí, những Bà-la-môn có trí, những Gia chủ có trí, những Sa-môn có trí này, sau khi soạn sẵn câu hỏi, đến Như Lai và hỏi: “Bạch Thế Tôn, không hiểu Thế Tôn có suy nghĩ trước trong trí như sau: “Nếu có những ai đến Ta và hỏi như vậy, được hỏi như vậy, Ta sẽ trả lời như vậy”, hay Như Lai trả lời ngay (tại chỗ)?”

– Này Vương tử, nay ở đây Ta sẽ hỏi Vương tử, nếu Vương tử hoan hỷ, hãy trả lời câu hỏi ấy. Này Vương tử, Vương tử nghĩ như thế nào? Vương tử có giỏi về các bộ phận sai biệt một cái xe không?

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn, con có giỏi về các bộ phận sai biệt một cái xe.

– Thưa Vương tử, Vương tử nghĩ thế nào? Nếu có những người đến Vương tử và hỏi như sau: “Bộ phận này của cái xe tên gọi là gì?”, không hiểu Vương Tử có suy nghĩ trước trong trí như sau: “Nếu có những ai đến ta, và hỏi ta như vậy, ta sẽ trả lời cho họ như vậy”, hay là Vương tử trả lời ngay (tại chỗ)?

– Bạch Thế Tôn, vì con là người đánh xe nổi tiếng, rất giỏi về các bộ phận sai biệt trong một cái xe nên con sẽ trả lời ngay (tại chỗ).

– Cũng vậy, này Vương tử, những Sát-đế-lỵ có trí, những Bà-la-môn có trí, những Gia chủ có trí, những Sa-môn có trí này, sau khi soạn sẵn câu hỏi, đến Như Lai và hỏi, như Như Lai sẽ trả lời ngay (tại chỗ). Vì sao vậy? Thưa Vương tử, pháp giới (Dhammadhatu) đã được Như Lai khéo biết. Và vì Như Lai khéo biết pháp giới nên Như Lai trả lời ngay (tại chỗ).

Khi được nói vậy, Vương tử Abhaya bạch Thế Tôn:

– Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn! Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn! Bạch Thế Tôn, như người dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho kẻ đi lạc hướng, đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy sắc. Cũng vậy, Chánh pháp đã được Thế Tôn dùng nhiều phương tiện trình bày. Nay con quy y Thế Tôn, quy y Pháp và quy y chúng Tỷ- kheo Tăng. Mong Thế Tôn nhân con làm cư sĩ, từ nay cho đến mạng chúng, con trọn đời quy ngưỡng.

-ooOoo-

Từ ngữ:

• Như Lai / Tathāgata / Tathāgata: Một danh hiệu của Đức Phật, có nghĩa là “Người đã đến như vậy” hoặc “Người đã đi như vậy”, chỉ người đã đạt đến chân lý tối thượng, thể nhập thực tại như nó là.
• phàm phu / puthujjana / ordinary person: Người bình thường, chưa giác ngộ, còn bị trói buộc bởi phiền não và luân hồi.
• cõi khổ / apāya / states of deprivation: Các cảnh giới đau khổ, bất hạnh trong luân hồi, bao gồm địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, và a-tu-la (tùy theo cách phân loại).
• kiếp / kappa / aeon: Một đơn vị thời gian rất dài trong vũ trụ quan Phật giáo, thường được dùng để chỉ một chu kỳ thành-trụ-hoại-không của thế giới.
• lòng thương / karuṇā / compassion: Một trong Tứ Vô Lượng Tâm, là tình thương yêu sâu sắc đối với chúng sinh, mong muốn cho họ thoát khỏi mọi đau khổ.
• bản chất của các pháp / dhamma-dhātu / element of things: Bản chất nền tảng, yếu tính của mọi hiện tượng (pháp), thực tại tối hậu. Thâm nhập được bản chất này là cốt lõi của sự giác ngộ.
• Giáo Pháp / Dhamma / Dhamma: Lời dạy của Đức Phật, bao gồm chân lý về sự khổ và con đường diệt khổ; cũng có nghĩa là quy luật tự nhiên, thực tại, hiện tượng.
• quy y / saraṇaṃ gacchati / gone for refuge: Hành động tự nguyện nương tựa vào Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng) làm nơi che chở, dẫn đường tâm linh.
• Thế Tôn / Bhagavā / Blessed One: Một danh hiệu tôn kính dành cho Đức Phật, có nghĩa là bậc tôn quý, bậc có đầy đủ phước đức và trí tuệ, người đã chiến thắng mọi phiền não.
• Sa-môn / Samaṇa / recluse: Tu sĩ, người xuất gia sống đời không nhà cửa, thực hành khổ hạnh hoặc thiền định để tìm cầu giải thoát, không nhất thiết phải là Phật tử.
• Ni-kiền-tử / Nigaṇṭha / Nigantha: Tên gọi các tu sĩ thuộc Kỳ-na giáo (Jainism), đặc biệt là phái lõa thể (Digambara). Ni-kiền-tử Nātaputta chính là Mahavira, người sáng lập Kỳ-na giáo.
• cư sĩ tại gia / upāsaka (nam), upāsikā (nữ) / lay follower: Phật tử tại gia, người đã quy y Tam Bảo nhưng không xuất gia, vẫn sống đời sống thế tục và thực hành theo lời Phật dạy.