MN 59. Kinh Về Nhiều Loại Cảm Thọ

(Bahuvedanīya Sutta)

1. Tôi nghe như vầy. Một thời, Đức Thế Tôn (The World-Honored One - Bậc được tôn kính trên đời) trú tại thành Xá-vệ (Sāvatthī), trong Vườn Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍika), Rừng cây Kỳ-đà (Jeta).

2. Lúc bấy giờ, người thợ mộc Pañcakanga [^615] đi đến chỗ Tôn giả Udāyin, sau khi đảnh lễ Tôn giả, ông ngồi xuống một bên và hỏi:

3. “Thưa Tôn giả, Đức Thế Tôn đã tuyên thuyết có bao nhiêu loại cảm thọ (vedanā - cảm giác, sự trải nghiệm)?”

“Này gia chủ (gahapati - người tại gia, người chủ gia đình), Đức Thế Tôn đã tuyên thuyết có ba loại cảm thọ: lạc thọ (sukha vedanā - cảm giác dễ chịu), khổ thọ (dukkha vedanā - cảm giác khó chịu), và bất khổ bất lạc thọ (adukkhamasukha vedanā - cảm giác không khó chịu cũng không dễ chịu, trung tính). [397] Ba loại cảm thọ này đã được Đức Thế Tôn tuyên thuyết.”

“Thưa Tôn giả Udāyin, không phải ba loại cảm thọ đã được Đức Thế Tôn tuyên thuyết; mà là hai loại cảm thọ đã được Đức Thế Tôn tuyên thuyết: lạc thọ và khổ thọ. Còn cảm thọ bất khổ bất lạc này đã được Đức Thế Tôn tuyên thuyết là một loại lạc vi diệu và an tịnh.”

Lần thứ hai và lần thứ ba, Tôn giả Udāyin khẳng định lập trường của mình, và lần thứ hai và lần thứ ba, người thợ mộc Pañcakanga cũng khẳng định lập trường của mình. Nhưng Tôn giả Udāyin không thể thuyết phục được người thợ mộc Pañcakanga, và người thợ mộc Pañcakanga cũng không thể thuyết phục được Tôn giả Udāyin.

59. KINH NHIỀU CẢM THỌ

59. KINH NHIỀU CẢM THỌ (Bahuvedanìya Sutta)

Như vầy tôi nghe.

Một thời, Thế Tôn ở tại Savatthi (Xá vệ), Jetavana (Rừng Kỳ đà), tinh xá ông Anathapindika (Cấp Cô Ðộc).

Rồi người thợ mộc Pancakanga (Ngũ Phần) đến Tôn giả Udayi (Ưu đà di), sau khi đến, đảnh lễ Ngài rồi ngồi xuống một bên. Sau khi ngồi xuống một bên, người thợ mộc Pancakanga thưa Tôn giả Udayi:

– Thưa Tôn giả Udayi, Thế Tôn thuyết có bao nhiêu thọ ?

– Này Gia chủ, Thế Tôn thuyết có ba thọ: lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Này Gia chủ, ba thọ này được Thế Tôn nói đến.

– Thưa Tôn giả Udayi, Thế Tôn không thuyết ba thọ. Thế Tôn chỉ thuyết hai thọ: lạc thọ, khổ thọ. Thưa Tôn giả, bất khổ bất lạc thọ này, Thế Tôn thuyết là tối thắng lạc đối với vị đã chứng được tịch tịnh.

Lần thứ hai, Tôn giả Udayi nói với người thợ mộc Pancakanga:

– Này Gia chủ, Thế Tôn không thuyết hai thọ. Thế Tôn thuyết ba thọ: lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Này Gia chủ, ba thọ này được Thế Tôn nói đến.

Lần thứ hai người thợ mộc Pancakanga thưa Tôn giả Udayi:

– Thưa Tôn giả Udayi, Thế Tôn không thuyết ba thọ. Thế Tôn chỉ thuyết hai thọ: lạc thọ, khổ thọ. Thưa Tôn giả, bất khổ bất lạc thọ này, Thế Tôn thuyết là tối thắng lạc đối với vị đã chứng được tịch tịnh.

Lần thứ ba, Tôn giả Udayi nói với người thợ mộc Pancakanga:

– Này Gia chủ, Thế Tôn không thuyết hai thọ. Thế Tôn thuyết ba thọ: lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ. Này Gia chủ, ba thọ này được Thế Tôn nói đến.

Lần thứ ba, người thợ mộc Pancakanga thưa Tôn giả Udayi:

– Thưa Tôn giả Udayi, Thế Tôn không thuyết ba thọ. Thế Tôn chỉ thuyết hai thọ: lạc thọ, khổ thọ. Thưa Tôn giả, bất khổ bất lạc thọ này, Thế Tôn thuyết là tối thắng lạc đối vị đã chứng được tịch tịnh.

Như vậy, Tôn giả Udayi không thể thuyết phục được thọ mộc Pancakanga. Và thợ mộc Pancakanga cũng không thể thuyết phục được Tôn giả Udayi.

4. Tôn giả Ānanda nghe được cuộc đối thoại của họ. Sau đó, ngài đi đến chỗ Đức Thế Tôn, đảnh lễ Ngài, rồi ngồi xuống một bên và thuật lại toàn bộ cuộc đối thoại giữa Tôn giả Udāyin và người thợ mộc Pañcakanga cho Đức Thế Tôn nghe. Khi Tôn giả Ānanda thuật xong, Đức Thế Tôn bảo ngài:

5. "Này Ānanda, quả thực đó là một cách trình bày đúng mà người thợ mộc Pañcakanga không chấp nhận từ Udāyin, và cũng quả thực đó là một cách trình bày đúng mà Udāyin không chấp nhận từ người thợ mộc Pañcakanga. Ta đã tuyên thuyết hai loại cảm thọ trong một cách trình bày; [398] Ta đã tuyên thuyết ba loại cảm thọ trong một cách trình bày khác; Ta đã tuyên thuyết năm loại cảm thọ trong một cách trình bày khác; Ta đã tuyên thuyết sáu loại cảm thọ trong một cách trình bày khác; Ta đã tuyên thuyết mười tám loại cảm thọ trong một cách trình bày khác; Ta đã tuyên thuyết ba mươi sáu loại cảm thọ trong một cách trình bày khác; Ta đã tuyên thuyết một trăm lẻ tám loại cảm thọ trong một cách trình bày khác. [^616] Đó là cách Pháp (Dhamma - Giáo pháp, lời dạy của Đức Phật, chân lý) đã được Ta giảng giải theo nhiều cách trình bày khác nhau.

"Khi Pháp đã được Ta giảng giải theo nhiều cách trình bày khác nhau như vậy, đối với những người không thừa nhận, không cho phép, và không chấp nhận những gì được người khác nói đúng, nói hay, thì có thể đoán trước rằng họ sẽ đi đến chỗ cãi cọ, gây gổ, tranh chấp, đâm chém nhau bằng lời nói sắc bén. Nhưng đối với những người thừa nhận, cho phép, và chấp nhận những gì được người khác nói đúng, nói hay, thì có thể đoán trước rằng họ sẽ sống hòa hợp, quý mến lẫn nhau, không tranh cãi, hòa thuận như nước với sữa, nhìn nhau bằng ánh mắt từ ái.

Tôn giả Ananda nghe được cuộc đàm thoại này giữa Tôn giả Udayi với thợ mộc Panacakanga. Rồi Tôn giả Ananda đi đến Thế Tôn, sau khi đến đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên, sau khi ngồi xuống một bên, Tôn giả Ananda thuật lại Thế Tôn rõ toàn diện cuộc đàm thoại giữa Tôn giả Udayi và thợ mộc Pancakanga. Khi nghe nói vậy, Thế Tôn nói với Tôn giả Ananda:

– Này Ananda, dầu cho pháp môn của Udayi là đúng, nhưng thợ mộc Pancakanga không chấp nhận. Dầu cho pháp môn của người thợ mộc Pancakanga là đúng, nhưng Udayi không chấp nhận. Này Ananda, hai thọ được Ta nói đến tùy theo một pháp môn; ba thọ được Ta nói đến tùy theo một pháp môn; năm thọ được Ta nói đến tùy theo một pháp môn; sáu thọ được Ta nói đến tùy theo một pháp môn; mười tám thọ được Ta nói đến tùy theo một pháp môn; ba mươi sáu thọ được Ta nói đến tùy theo một pháp môn; một trăm lẻ tám thọ được Ta nói đến tùy theo một pháp môn. Như vậy, này Ananda, pháp được Ta thuyết giảng tùy theo pháp môn.

Này Ananda, vì pháp được Ta thuyết giảng tùy theo pháp môn như vậy, nên đối với những ai không chấp nhận, không tán đồng, không tùy hỷ những điều được khéo nói, khéo thuyết, khéo trình bày cùng nhau, thời sự kiện này sẽ xẩy ra: họ sẽ sống đấu tranh, khẩu tranh, luận tranh, đả thương nhau với những binh khí miệng lưỡi. Như vậy, này Ananda pháp được Ta thuyết giảng tùy theo pháp môn. Này Ananda, vì pháp được Ta thuyết giảng tùy theo pháp môn như vậy, nên đối với những ai chấp nhận, tán đồng, tùy hỷ những điều được khéo nói, khéo thuyết, khéo trình bày cùng nhau, thời sự kiện này sẽ xẩy ra: họ sẽ sống hòa hợp, tán đồng, tùy hỷ với nhau, như nước với sữa, và nhìn nhau với cặp mắt tương ái.

6. "Này Ānanda, có năm sợi dây dục lạc giác quan (pañca kāmaguṇā - năm đối tượng của giác quan gây ra ham muốn) này. Năm loại đó là gì? Sắc pháp do mắt nhận biết, đáng mong ước, đáng khao khát, dễ chịu, đáng yêu, liên hệ đến dục vọng và khêu gợi lòng tham ái. Âm thanh do tai nhận biết… Mùi hương do mũi nhận biết… Vị do lưỡi nhận biết… Vật xúc chạm do thân nhận biết, đáng mong ước, đáng khao khát, dễ chịu, đáng yêu, liên hệ đến dục vọng và khêu gợi lòng tham ái. Đó là năm sợi dây dục lạc giác quan. Này Ānanda, niềm vui và sự hân hoan phát sinh tùy thuộc vào năm sợi dây này được gọi là dục lạc (kāmasukha - niềm vui phát sinh từ các đối tượng giác quan).

7. "Nếu có ai nói: ‘Đó là niềm vui và sự hân hoan cao tột mà chúng sinh trải nghiệm,’ Ta không chấp nhận điều đó. Vì sao vậy? Bởi vì có một loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc đó. Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, một tỳ kheo (bhikkhu - nhà sư nam đã thọ giới cụ túc trong Phật giáo) ly dục (viveka - sự tách khỏi các dục vọng), ly các trạng thái bất thiện (akusala dhammā - những tâm sở hoặc hành động có hại, không lành mạnh), chứng và trú vào sơ thiền (paṭhama jhāna - tầng thiền thứ nhất), một trạng thái có tầm (vitakka - sự hướng tâm đến đối tượng) và tứ (vicāra - sự duy trì tâm trên đối tượng), với hỷ (pīti - niềm vui thích, sự phấn khởi trong thiền) và lạc (sukha - cảm giác hạnh phúc, an lạc trong thiền) do ly dục sinh. Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.

8. "Nếu có ai nói: ‘Đó là niềm vui và sự hân hoan cao tột mà chúng sinh trải nghiệm,’ Ta không chấp nhận điều đó. [399] Vì sao vậy? Bởi vì có một loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc đó. Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, với sự làm lắng dịu tầm và tứ, một tỳ kheo chứng và trú vào nhị thiền (dutiya jhāna - tầng thiền thứ hai), một trạng thái có sự tự tin nội tâm (sampasādana - sự lắng trong, tin tưởng nơi tâm) và sự nhất tâm (ekaggatā - sự tập trung vào một điểm), không tầm không tứ, với hỷ và lạc do định (samādhi - sự tập trung tâm ý) sinh. Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.

9. "Nếu có ai nói… Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, do ly hỷ, một tỳ kheo trú trong xả (upekkhā - sự bình tâm, không dao động trước thuận nghịch), chánh niệm (sati - sự tỉnh thức, ghi nhớ đối tượng hiện tại) và tỉnh giác (sampajañña - sự hiểu biết rõ ràng về những gì đang xảy ra), và vẫn cảm nhận lạc bằng thân, vị ấy chứng và trú vào tam thiền (tatiya jhāna - tầng thiền thứ ba), mà các bậc Thánh (ariya - những vị đã đạt được các tầng thánh quả) tuyên bố: ‘Người có xả và chánh niệm trú trong an lạc.’ Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.

10. "Nếu có ai nói… Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, do xả lạc và xả khổ, và do diệt trừ hỷ và ưu đã có từ trước, một tỳ kheo chứng và trú vào tứ thiền (catuttha jhāna - tầng thiền thứ tư), một trạng thái không khổ không lạc, có sự thanh tịnh của niệm nhờ xả. Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước. [^617]

Này Ananda, có năm dục trưởng dưỡng này. Thế nào là năm? Các sắc do mắt nhận thức, khả ái, khả lạc, khả ý, khả hỷ, tương ứng với dục, hấp dẫn, các tiếng do tai nhận thức… các hương do mũi nhận thức… các vị do lưỡi nhận thức… các xúc do thân cảm xúc, khả ái, khả lạc, khả ý, khả hỷ, tương ứng với dục, hấp dẫn. Này Ananda, như vậy là năm dục trưởng dưỡng. Này Ananda, duyên năm dục tưởng dưỡng này khởi lên lạc và hỷ, như vậy gọi là dục lạc.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng mà các chúng sanh có thể cảm thọ”, Ta không thể chấp nhận như vậy. Vì sao vậy? Vì có một lạc khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn. Và này Ananda, lạc ấy khác với lạc kia vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng mà chúng sanh có thể cảm thọ”, Ta không thể chấp nhận như vậy. Vì sao vậy? Vì có một lạc thọ khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn. Và này Ananda, lạc ấy khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỳ-kheo diệt tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm, không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng…”,… vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, chứng và an trú Thiền thứ ba. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng…”,… vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo, xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ từ trước, chứng và trú Thiền thứ tư không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

11. "Nếu có ai nói… Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, do vượt hoàn toàn tưởng về sắc (rūpa saññā - sự nhận biết các hình tướng vật chất), do diệt trừ tưởng về đối ngại (paṭigha saññā - sự nhận biết về sự va chạm của các giác quan với đối tượng), do không tác ý đến tưởng về sự đa dạng (nānattasaññā - sự nhận biết về tính đa dạng, khác biệt của các pháp), nhận biết ‘không gian là vô biên,’ một tỳ kheo chứng và trú vào không vô biên xứ (ākāsānañcāyatana - tầng thiền vô sắc thứ nhất, nơi đối tượng là không gian vô tận). Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.

12. "Nếu có ai nói… Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, do vượt hoàn toàn không vô biên xứ, nhận biết ‘thức là vô biên,’ một tỳ kheo chứng và trú vào thức vô biên xứ (viññāṇañcāyatana - tầng thiền vô sắc thứ hai, nơi đối tượng là thức vô tận). Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.

13. "Nếu có ai nói… Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, do vượt hoàn toàn thức vô biên xứ, nhận biết ‘không có gì cả,’ một tỳ kheo chứng và trú vào vô sở hữu xứ (ākiñcaññāyatana - tầng thiền vô sắc thứ ba, nơi đối tượng là sự trống không, không có gì). Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước. [400]

14. "Nếu có ai nói… Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, do vượt hoàn toàn vô sở hữu xứ, một tỳ kheo chứng và trú vào phi tưởng phi phi tưởng xứ (nevasaññānāsaññāyatana - tầng thiền vô sắc thứ tư, trạng thái tâm thức cực kỳ vi tế). Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.

15. "Nếu có ai nói: ‘Đó là niềm vui và sự hân hoan cao tột mà chúng sinh trải nghiệm,’ Ta không chấp nhận điều đó. Vì sao vậy? Bởi vì có một loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc đó. Và loại lạc khác đó là gì? Này Ānanda, ở đây, do vượt hoàn toàn phi tưởng phi phi tưởng xứ, một tỳ kheo chứng và trú vào diệt thọ tưởng định (saññāvedayitanirodha - trạng thái chấm dứt hoàn toàn cảm thọ và tưởng). Đây là loại lạc khác cao thượng và vi diệu hơn loại lạc trước.

16. "Này Ānanda, có thể các du sĩ ngoại đạo (aññatitthiya paribbājaka - những người tu hành thuộc các trường phái khác ngoài Phật giáo) sẽ nói như thế này: ‘Sa-môn Cồ-đàm (Samaṇa Gotama - cách gọi Đức Phật của những người ngoài đạo) nói về diệt thọ tưởng định và mô tả đó là lạc. Điều này là gì, và tại sao lại như vậy?’ Những du sĩ ngoại đạo nói như vậy nên được trả lời rằng: ‘Này các bạn, Đức Thế Tôn mô tả lạc không chỉ liên quan đến lạc thọ; mà này các bạn, Như Lai mô tả là lạc bất kỳ loại lạc nào, bất cứ nơi đâu và bằng bất cứ cách nào nó được tìm thấy.’"618

Đó là những gì Đức Thế Tôn đã nói. Tôn giả Ānanda hoan hỷ và tín thọ lời dạy của Đức Thế Tôn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng…”,… vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo vượt qua toàn diện sắc tưởng, diệt trừ hữu đối tưởng, không tư niệm sai biệt tưởng, nghĩ rằng: “Hư không là vô biên”, chứng và trú Hư không vô biên xứ. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng…”,… vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo vượt qua toàn diện Hư không vô biên xứ, nghĩ rằng: “Thức là vô biên,” chứng và trú Thức vô biên xứ. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng…”,… vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo vượt qua toàn diện Thức vô biên xứ, nghĩ rằng không có vật gì, chứng và trú Vô sở hữu xứ. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng…”,… vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo vượt qua toàn diện Vô sở hữu xứ, chứng và trú Phi tưởng phi phi tưởng xứ. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Này Ananda, ai nói như sau: “Lạc và hỷ này là tối thượng mà chúng sanh có thể cảm thọ”, Ta không thể chấp nhận như vậy. Vì sao vậy? Vì có một lạc thọ khác với lạc thọ kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn. Và này Ananda, lạc ấy khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn là gì? Ở đây, này Ananda, vị Tỷ-kheo vượt qua toàn diện Phi tưởng phi phi tưởng xứ, chứng và trú Diệt thọ tưởng định. Này Ananda, lạc này khác với lạc kia, vi diệu hơn và thù thắng hơn.

Sự kiện này xẩy ra, này Ananda, những du sĩ ngoại đạo có thể nói như sau: "Sa-môn Gotama nói đến Diệt thọ tưởng định, và chủ trương định ấy thuộc về lạc thọ. Như vậy là gì, như vậy là thế nào? Này Ananda, được nói vậy, các du sĩ ngoại đạo cần phải được trả lời như sau: “Này chư Hiền, Thế Tôn không chủ trương rằng chỉ có những gì tùy thuộc lạc thọ là thuộc về lạc; vì rằng, chư Hiền, Thế Tôn chủ trương rằng chỗ nào, chỗ nào có được lạc thọ, như vậy chỗ ấy, chỗ ấy thuộc về lạc”.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Tôn giả Ananda hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy.

-ooOoo-

Từ ngữ:

• Đức Thế Tôn / Bhagavā / Blessed One: Bậc được tôn kính trên đời, một trong những danh hiệu cao quý nhất của Đức Phật.
• cảm thọ / vedanā / feeling: Cảm giác, sự trải nghiệm dễ chịu (lạc), khó chịu (khổ), hoặc trung tính (không khổ không lạc) phát sinh khi các giác quan tiếp xúc với đối tượng.
• gia chủ / gahapati / householder: Người tại gia, người chủ gia đình, thường là người có tài sản và uy tín trong xã hội, đối lập với người xuất gia.
• lạc thọ / sukha vedanā / pleasant feeling: Cảm giác dễ chịu, thoải mái về thân hoặc tâm.
• khổ thọ / dukkha vedanā / painful feeling: Cảm giác khó chịu, đau đớn về thân hoặc tâm.
• bất khổ bất lạc thọ / adukkhamasukha vedanā / neither-painful-nor-pleasant feeling: Cảm giác trung tính, không dễ chịu cũng không khó chịu.
• Pháp / Dhamma / Dhamma: Giáo pháp, lời dạy của Đức Phật; cũng có nghĩa là chân lý, thực tại, hiện tượng, quy luật tự nhiên.
• năm sợi dây dục lạc giác quan / pañca kāmaguṇā / five cords of sensual pleasure: Năm loại đối tượng của giác quan (sắc, thanh, hương, vị, xúc) hấp dẫn, ràng buộc chúng sinh vào vòng luân hồi qua sự tham ái.
• dục lạc / kāmasukha / sensual pleasure: Niềm vui, sự thỏa mãn phát sinh từ sự tiếp xúc và hưởng thụ các đối tượng của năm giác quan.
• tỳ kheo / bhikkhu / bhikkhu: Nhà sư nam đã thọ giới cụ túc (giới cao nhất) trong Phật giáo Theravada.
• ly dục, ly / viveka / seclusion: Sự tách rời, xa lìa khỏi các ham muốn dục lạc và các trạng thái tâm bất thiện (tham, sân, si).
• trạng thái bất thiện / akusala dhammā / unwholesome states: Những tâm sở hoặc hành động có hại, không lành mạnh, dẫn đến khổ đau, như tham lam, sân hận, si mê.
• sơ thiền / paṭhama jhāna / first jhāna: Tầng thiền định thứ nhất trong bốn tầng thiền sắc giới, đặc trưng bởi sự có mặt của tầm, tứ, hỷ, lạc và nhất tâm, đạt được nhờ ly dục, ly bất thiện pháp.
• tầm / vitakka / applied thought: Sự hướng tâm ban đầu đến đối tượng thiền định.
• tứ / vicāra / sustained thought: Sự duy trì, khảo sát, bám sát của tâm trên đối tượng thiền định.
• hỷ / pīti / rapture: Niềm vui thích, sự phấn khởi, hứng thú phát sinh trong quá trình thiền định.
• lạc (trong thiền) / sukha / pleasure (in jhāna context): Cảm giác hạnh phúc, an lạc, sung sướng vi tế hơn hỷ, phát sinh trong thiền định.
• nhị thiền / dutiya jhāna / second jhāna: Tầng thiền định thứ hai, đạt được khi tầm và tứ lắng dịu, đặc trưng bởi nội tĩnh nhất tâm, không tầm không tứ, có hỷ, lạc và định.
• sự tự tin nội tâm / sampasādana / self-confidence: Sự lắng trong, niềm tin vững chắc phát sinh từ bên trong tâm khi đạt định.
• sự nhất tâm / ekaggatā / singleness of mind: Trạng thái tâm tập trung vào một điểm duy nhất, không phân tán.
• định / samādhi / concentration: Sự tập trung tâm ý một cách vững chắc vào một đối tượng duy nhất.
• tam thiền / tatiya jhāna / third jhāna: Tầng thiền định thứ ba, đạt được khi ly hỷ, đặc trưng bởi xả, niệm, tỉnh giác, thân cảm lạc và nhất tâm.
• xả / upekkhā / equanimity: Trạng thái bình tâm, quân bình, không dao động trước các cảm thọ dễ chịu hay khó chịu, không thiên vị hay thành kiến.
• chánh niệm / sati / mindful: Sự tỉnh thức, sự hay biết rõ ràng và không phán xét đối tượng đang có mặt trong hiện tại (thân, thọ, tâm, pháp).
• tỉnh giác / sampajañña / fully aware: Sự hiểu biết rõ ràng về mục đích, sự thích hợp, phạm vi hoạt động và bản chất thực sự của những gì đang diễn ra.
• bậc Thánh / ariya / noble ones: Những vị đã chứng đắc một trong bốn đạo quả Thánh (Nhập lưu, Nhất lai, Bất lai, A-la-hán), đã đoạn trừ một phần hoặc hoàn toàn các phiền não.
• tứ thiền / catuttha jhāna / fourth jhāna: Tầng thiền định thứ tư, đạt được khi xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu, đặc trưng bởi trạng thái xả niệm thanh tịnh, không khổ không lạc.
• tưởng về sắc / rūpa saññā / perceptions of form: Sự nhận biết, ghi nhận các hình tướng, đối tượng vật chất.
• tưởng về đối ngại / paṭigha saññā / perceptions of sensory impact: Sự nhận biết về sự va chạm, tương tác giữa các giác quan và đối tượng bên ngoài.
• tưởng về sự đa dạng / nānattasaññā / perceptions of diversity: Sự nhận biết về tính đa dạng, khác biệt, nhiều loại của các pháp, các hiện tượng.
• không vô biên xứ / ākāsānañcāyatana / base of infinite space: Tầng thiền vô sắc thứ nhất, nơi hành giả vượt qua mọi tưởng về sắc, đối ngại, đa dạng và an trú vào nhận thức về không gian vô tận.
• thức vô biên xứ / viññāṇañcāyatana / base of infinite consciousness: Tầng thiền vô sắc thứ hai, nơi hành giả vượt qua không vô biên xứ và an trú vào nhận thức về thức (tâm) vô tận.
• vô sở hữu xứ / ākiñcaññāyatana / base of nothingness: Tầng thiền vô sắc thứ ba, nơi hành giả vượt qua thức vô biên xứ và an trú vào nhận thức về sự trống không, “không có gì cả”.
• phi tưởng phi phi tưởng xứ / nevasaññānāsaññāyatana / base of neither-perception-nor-non-perception: Tầng thiền vô sắc thứ tư, cao nhất trong các cõi thiền, trạng thái tâm thức cực kỳ vi tế, không thể nói là có tưởng hay không có tưởng.
• diệt thọ tưởng định / saññāvedayitanirodha / cessation of perception and feeling: Trạng thái thiền định siêu thế, nơi mọi cảm thọ và tưởng hoàn toàn chấm dứt, chỉ có bậc Bất Lai và A-la-hán mới chứng đạt được.
• du sĩ ngoại đạo / aññatitthiya paribbājaka / wanderers of other sects: Những người tu hành, triết gia thuộc các trường phái tôn giáo, triết học khác ngoài Phật giáo vào thời Đức Phật.
• Sa-môn Cồ-đàm / Samaṇa Gotama / Recluse Gotama: Cách gọi Đức Phật của những người thuộc các tôn giáo hoặc trường phái khác, nhấn mạnh Ngài là một vị tu sĩ khổ hạnh thuộc dòng họ Gotama.
• Như Lai / Tathāgata / Tathāgata: Một danh hiệu tôn quý của Đức Phật, có nhiều nghĩa như “Người đã đến như vậy” (đến với chân lý), “Người đã đi như vậy” (đi đến Niết-bàn), người nói lời chân thật.