MN 140. Kinh Phân Biệt Các Yếu Tố
(Dhātuvibhanga Sutta)
1. Tôi nghe như vầy. Một thời Đức Thế Tôn đang du hành trong xứ Ma-kiệt-đà (Magadha) và cuối cùng đến thành Vương Xá (Rājagaha). Tại đó, Ngài đến gặp người thợ gốm tên là Bhaggava và nói với ông:
2. “Này Bhaggava, nếu không có gì bất tiện cho ông, Ta muốn ở lại một đêm trong xưởng của ông.”
“Thưa ngài, không có gì bất tiện cho con cả, nhưng đã có một người xuất gia đang ở đó rồi. Nếu vị ấy đồng ý, thì xin ngài cứ ở lại bao lâu tùy thích.” [238]
3. Lúc bấy giờ, có một thiện nam tử tên là Pukkusāti, vì lòng tin nơi Đức Thế Tôn mà đã từ bỏ đời sống gia đình, xuất gia sống không nhà cửa, và vào dịp đó, vị ấy đã ở trong xưởng của người thợ gốm. [^1264] Bấy giờ, Đức Thế Tôn đến gặp tôn giả Pukkusāti và nói: “Này tỳ kheo (bhikkhu - nhà sư Phật giáo đã thọ giới cụ túc), nếu không có gì bất tiện cho thầy, Ta muốn ở lại một đêm trong xưởng này.”
“Xưởng thợ gốm đủ rộng, này bạn. [^1265] Xin mời ngài cứ ở lại bao lâu tùy thích.”
4. Sau đó, Đức Thế Tôn vào xưởng thợ gốm, chuẩn bị một chỗ trải cỏ ở một góc, và ngồi xuống, xếp chân theo thế kiết già, giữ thân thẳng đứng, và an trú chánh niệm trước mặt. Rồi Đức Thế Tôn dành phần lớn đêm để ngồi thiền, và tôn giả Pukkusāti cũng dành phần lớn đêm để ngồi thiền. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nghĩ: “Vị thiện nam tử này có phong thái đáng tin cậy. Ta thử hỏi vị ấy xem sao.” Vì vậy, Ngài hỏi tôn giả Pukkusāti:
5. “Này tỳ kheo, thầy xuất gia theo ai? Ai là thầy của thầy? Thầy tin theo Giáo Pháp (Dhamma - lời dạy của Đức Phật) của ai?”[^1266]
“Này bạn, có Sa-môn Gotama, là con trai của dòng họ Thích Ca (Sakyan), đã xuất gia từ dòng tộc Thích Ca. Tiếng lành về Đức Thế Tôn Gotama ấy đã được đồn xa như sau: ‘Đức Thế Tôn ấy là bậc A-la-hán (accomplished - bậc đã hoàn thiện, xứng đáng được cúng dường), bậc Chánh Đẳng Chánh Giác (fully enlightened - bậc giác ngộ hoàn toàn và viên mãn), Minh Hạnh Túc (perfect in true knowledge and conduct - bậc có đầy đủ trí tuệ và đức hạnh), Thiện Thệ (sublime - bậc đã đi đến nơi tốt đẹp), Thế Gian Giải (knower of worlds - bậc hiểu biết thế gian), Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Trượng Phu (incomparable leader of persons to be tamed - bậc lãnh đạo không ai sánh bằng của những người cần được điều phục), Thiên Nhân Sư (teacher of gods and humans - bậc thầy của trời và người), Phật (enlightened - bậc giác ngộ), Thế Tôn (blessed - bậc được tôn kính).’ Tôi đã xuất gia theo Đức Thế Tôn ấy; Đức Thế Tôn ấy là thầy của tôi; tôi tin theo Giáo Pháp của Đức Thế Tôn ấy.”
“Nhưng này tỳ kheo, Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác ấy, hiện đang ở đâu?”
“Này bạn, có một thành phố ở phương bắc tên là Xá-vệ (Sāvatthī). Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác, hiện đang ở đó.”
“Nhưng này tỳ kheo, thầy đã từng gặp Đức Thế Tôn ấy trước đây chưa? Nếu gặp, thầy có nhận ra Ngài không?” [239]
“Thưa không, này bạn, tôi chưa từng gặp Đức Thế Tôn ấy trước đây, và nếu gặp, tôi cũng sẽ không nhận ra Ngài.”
6. Bấy giờ, Đức Thế Tôn nghĩ: “Vị thiện nam tử này đã xuất gia theo Ta. Ta nên giảng Pháp cho vị ấy.” Vì vậy, Đức Thế Tôn nói với tôn giả Pukkusāti: “Này tỳ kheo, Ta sẽ giảng Pháp cho thầy. Hãy lắng nghe và chú tâm kỹ vào những gì Ta sẽ nói.” - “Vâng, này bạn,” tôn giả Pukkusāti đáp. Đức Thế Tôn nói như sau:
7. "Này tỳ kheo, con người này bao gồm sáu yếu tố (six elements - sáu thành phần cơ bản cấu tạo nên mọi sự vật, hiện tượng), sáu căn cứ của sự tiếp xúc (six bases of contact - sáu cơ sở phát sinh sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), và mười tám loại khảo sát của tâm (eighteen kinds of mental exploration - mười tám cách tâm xem xét đối tượng), và người ấy có bốn nền tảng (four foundations - bốn cơ sở vững chắc cho sự tu tập). [^1267] Những làn sóng của sự ngã mạn (conceiving - sự hình thành ý niệm sai lầm về ‘cái tôi’, ‘của tôi’) không cuốn trôi người đứng vững trên những [nền tảng] này, và khi những làn sóng của sự ngã mạn không còn cuốn trôi người ấy nữa, người ấy được gọi là bậc hiền triết tịch tĩnh (sage at peace - bậc trí tuệ đã đạt được sự an lạc, vắng lặng). Không nên xao lãng trí tuệ (wisdom - sự hiểu biết đúng đắn về bản chất sự vật), nên giữ gìn sự thật (truth - chân lý, thực tại không hư dối), nên vun bồi sự từ bỏ (relinquishment - sự buông bỏ, xả ly), và nên rèn luyện sự an tịnh (peace - sự vắng lặng phiền não). Đây là tóm tắt của bài giảng về sáu yếu tố.
8. "‘Này tỳ kheo, con người này bao gồm sáu yếu tố.’ [^1268] Đã nói như vậy. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Có yếu tố đất (earth element - tính chất rắn, cứng), yếu tố nước (water element - tính chất lỏng, kết dính), yếu tố lửa (fire element - tính chất nóng, ấm), yếu tố gió (air element - tính chất chuyển động, lay động), yếu tố không gian (space element - tính chất trống rỗng, chiếm chỗ), và yếu tố thức (consciousness element - tính chất biết, nhận thức). Vì vậy, đã nói liên quan đến điều này rằng: ‘Này tỳ kheo, con người này bao gồm sáu yếu tố.’
9. "‘Này tỳ kheo, con người này bao gồm sáu căn cứ của sự tiếp xúc.’ Đã nói như vậy. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Có căn cứ của sự tiếp xúc qua mắt (base of eye-contact - cơ sở tiếp xúc qua mắt), căn cứ của sự tiếp xúc qua tai (base of ear-contact - cơ sở tiếp xúc qua tai), căn cứ của sự tiếp xúc qua mũi (base of nose-contact - cơ sở tiếp xúc qua mũi), căn cứ của sự tiếp xúc qua lưỡi (base of tongue-contact - cơ sở tiếp xúc qua lưỡi), căn cứ của sự tiếp xúc qua thân (base of body-contact - cơ sở tiếp xúc qua thân), và căn cứ của sự tiếp xúc qua ý (base of mind-contact - cơ sở tiếp xúc qua ý). Vì vậy, đã nói liên quan đến điều này rằng: ‘Này tỳ kheo, con người này bao gồm sáu căn cứ của sự tiếp xúc.’
10. "‘Này tỳ kheo, con người này bao gồm mười tám loại khảo sát của tâm.’ [^1269] Đã nói như vậy. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Khi thấy một hình sắc bằng mắt, người ta khảo sát một hình sắc tạo ra niềm vui, khảo sát một hình sắc tạo ra nỗi buồn, khảo sát một hình sắc tạo ra trạng thái quân bình (equanimity - trạng thái tâm bình thản, không vui không buồn, không thiên vị). Khi nghe một âm thanh bằng tai… [240] Khi ngửi một mùi hương bằng mũi… Khi nếm một vị bằng lưỡi… Khi chạm một vật xúc chạm bằng thân… Khi nhận biết một đối tượng tâm bằng ý, người ta khảo sát một đối tượng tâm tạo ra niềm vui, khảo sát một đối tượng tâm tạo ra nỗi buồn, khảo sát một đối tượng tâm tạo ra trạng thái quân bình. Vì vậy, đã nói liên quan đến điều này rằng: ‘Này tỳ kheo, con người này bao gồm mười tám loại khảo sát của tâm.’
11. "‘Này tỳ kheo, con người này có bốn nền tảng.’ Đã nói như vậy. Và điều này được nói liên quan đến cái gì? Có nền tảng trí tuệ (foundation of wisdom - cơ sở là sự hiểu biết đúng đắn), nền tảng sự thật (foundation of truth - cơ sở là chân lý, thực tại), nền tảng sự từ bỏ (foundation of relinquishment - cơ sở là sự buông bỏ, xả ly), và nền tảng sự an tịnh (foundation of peace - cơ sở là sự vắng lặng phiền não). [^1270] Vì vậy, đã nói liên quan đến điều này rằng: ‘Này tỳ kheo, con người này có bốn nền tảng.’
12. "‘Không nên xao lãng trí tuệ, nên giữ gìn sự thật, nên vun bồi sự từ bỏ, và nên rèn luyện sự an tịnh.’ [^1271] Đã nói như vậy. Và điều này được nói liên quan đến cái gì?
13. "Này tỳ kheo, làm thế nào một người không xao lãng trí tuệ (paññā - sự hiểu biết sâu sắc về bản chất của thực tại, đặc biệt là về Tứ Diệu Đế và vô ngã)? [^1272] Có sáu yếu tố này: yếu tố đất, yếu tố nước, yếu tố lửa, yếu tố gió, yếu tố không gian, và yếu tố thức.
14. "Này tỳ kheo, yếu tố đất là gì? Yếu tố đất có thể là bên trong hoặc bên ngoài. Yếu tố đất bên trong là gì? Bất cứ thứ gì bên trong, thuộc về bản thân, là chất rắn, đông đặc, và bị bám víu (clung-to / upādinna - bị tâm nắm giữ, coi là ‘tôi’, ‘của tôi’), đó là: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy xương, thận, tim, gan, cơ hoành, lá lách, phổi, ruột già, ruột non, đồ ăn trong dạ dày, phân, hoặc bất cứ thứ gì khác bên trong, thuộc về bản thân, là chất rắn, đông đặc, và bị bám víu: đây được gọi là yếu tố đất bên trong. Cả yếu tố đất bên trong và yếu tố đất bên ngoài đều chỉ đơn thuần là yếu tố đất. Và điều đó nên được nhìn thấy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn (proper wisdom - trí tuệ chân chánh, thấy đúng sự thật) như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’ Khi người ta thấy nó như vậy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn, người ta trở nên nhàm chán (disenchanted / nibbidā - sự chán ngán, không còn hứng thú với các pháp hữu vi do thấy rõ bản chất khổ, vô thường, vô ngã của chúng) đối với yếu tố đất và làm cho tâm ly tham (dispassionate / virāga - sự không còn tham ái, dính mắc) đối với yếu tố đất.
15. "Này tỳ kheo, yếu tố nước là gì? Yếu tố nước có thể là [241] bên trong hoặc bên ngoài. Yếu tố nước bên trong là gì? Bất cứ thứ gì bên trong, thuộc về bản thân, là nước, có tính nước, và bị bám víu, đó là: mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ, nước mắt, dầu nhờn, nước bọt, nước mũi, dịch khớp, nước tiểu, hoặc bất cứ thứ gì khác bên trong, thuộc về bản thân, là nước, có tính nước, và bị bám víu: đây được gọi là yếu tố nước bên trong. Cả yếu tố nước bên trong và yếu tố nước bên ngoài đều chỉ đơn thuần là yếu tố nước. Và điều đó nên được nhìn thấy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’ Khi người ta thấy nó như vậy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn, người ta trở nên nhàm chán đối với yếu tố nước và làm cho tâm ly tham đối với yếu tố nước.
16. "Này tỳ kheo, yếu tố lửa là gì? Yếu tố lửa có thể là bên trong hoặc bên ngoài. Yếu tố lửa bên trong là gì? Bất cứ thứ gì bên trong, thuộc về bản thân, là lửa, có tính lửa, và bị bám víu, đó là: cái làm cho ta ấm lên, già đi, và bị thiêu đốt, và cái làm cho những gì được ăn, uống, tiêu thụ, và nếm được tiêu hóa hoàn toàn, hoặc bất cứ thứ gì khác bên trong, thuộc về bản thân, là lửa, có tính lửa, và bị bám víu: đây được gọi là yếu tố lửa bên trong. Cả yếu tố lửa bên trong và yếu tố lửa bên ngoài đều chỉ đơn thuần là yếu tố lửa. Và điều đó nên được nhìn thấy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’ Khi người ta thấy nó như vậy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn, người ta trở nên nhàm chán đối với yếu tố lửa và làm cho tâm ly tham đối với yếu tố lửa.
17. "Này tỳ kheo, yếu tố gió là gì? Yếu tố gió có thể là bên trong hoặc bên ngoài. Yếu tố gió bên trong là gì? Bất cứ thứ gì bên trong, thuộc về bản thân, là gió, có tính gió, và bị bám víu, đó là: gió đi lên, gió đi xuống, gió trong bụng, gió trong ruột, gió lưu thông qua các chi, hơi thở vào và hơi thở ra, hoặc bất cứ thứ gì khác bên trong, thuộc về bản thân, là gió, có tính gió, và bị bám víu: đây được gọi là yếu tố gió bên trong. Cả yếu tố gió bên trong và yếu tố gió bên ngoài đều chỉ đơn thuần là yếu tố gió. Và điều đó nên được nhìn thấy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’ Khi người ta thấy nó như vậy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn, người ta trở nên nhàm chán đối với yếu tố gió và làm cho tâm ly tham đối với yếu tố gió.
18. "Này tỳ kheo, yếu tố không gian là gì? Yếu tố không gian có thể là bên trong hoặc bên ngoài. Yếu tố không gian bên trong [242] là gì? Bất cứ thứ gì bên trong, thuộc về bản thân, là không gian, có tính không gian, và bị bám víu, đó là: lỗ tai, lỗ mũi, cửa miệng, và cái [lỗ] mà qua đó những gì được ăn, uống, tiêu thụ, và nếm được nuốt vào, và nơi nó tích tụ, và qua đó nó được bài tiết ra từ bên dưới, hoặc bất cứ thứ gì khác bên trong, thuộc về bản thân, là không gian, có tính không gian, và bị bám víu: đây được gọi là yếu tố không gian bên trong. Cả yếu tố không gian bên trong và yếu tố không gian bên ngoài đều chỉ đơn thuần là yếu tố không gian. Và điều đó nên được nhìn thấy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn như sau: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải là tự ngã của tôi.’ Khi người ta thấy nó như vậy như nó thực sự là với trí tuệ đúng đắn, người ta trở nên nhàm chán đối với yếu tố không gian và làm cho tâm ly tham đối với yếu tố không gian.
19. "Khi ấy chỉ còn lại thức (consciousness - tâm biết), thanh tịnh và sáng tỏ. [^1273] Người ta nhận biết điều gì với thức đó? Người ta nhận biết: ‘[Đây là] dễ chịu’; người ta nhận biết: ‘[Đây là] đau khổ’; người ta nhận biết: ‘[Đây là] không đau khổ cũng không dễ chịu.’ Tùy thuộc vào một sự tiếp xúc (contact / phassa - sự gặp gỡ giữa căn, trần và thức) được cảm nhận là dễ chịu mà phát sinh một cảm giác dễ chịu. [^1274] Khi cảm thấy một cảm giác dễ chịu, người ta hiểu: ‘Tôi cảm thấy một cảm giác dễ chịu.’ Người ta hiểu: ‘Với sự chấm dứt của chính sự tiếp xúc được cảm nhận là dễ chịu đó, cảm giác tương ứng của nó - cảm giác dễ chịu phát sinh tùy thuộc vào sự tiếp xúc được cảm nhận là dễ chịu đó - chấm dứt và lắng dịu.’ Tùy thuộc vào một sự tiếp xúc được cảm nhận là đau khổ mà phát sinh một cảm giác đau khổ. Khi cảm thấy một cảm giác đau khổ, người ta hiểu: ‘Tôi cảm thấy một cảm giác đau khổ.’ Người ta hiểu: ‘Với sự chấm dứt của chính sự tiếp xúc được cảm nhận là đau khổ đó, cảm giác tương ứng của nó - cảm giác đau khổ phát sinh tùy thuộc vào sự tiếp xúc được cảm nhận là đau khổ đó - chấm dứt và lắng dịu.’ Tùy thuộc vào một sự tiếp xúc được cảm nhận là không đau khổ cũng không dễ chịu mà phát sinh một cảm giác không đau khổ cũng không dễ chịu. Khi cảm thấy một cảm giác không đau khổ cũng không dễ chịu, người ta hiểu: ‘Tôi cảm thấy một cảm giác không đau khổ cũng không dễ chịu.’ Người ta hiểu: ‘Với sự chấm dứt của chính sự tiếp xúc được cảm nhận là không đau khổ cũng không dễ chịu đó, cảm giác tương ứng của nó - cảm giác không đau khổ cũng không dễ chịu phát sinh tùy thuộc vào sự tiếp xúc được cảm nhận là không đau khổ cũng không dễ chịu đó - chấm dứt và lắng dịu.’ Này tỳ kheo, cũng giống như từ sự cọ xát của hai que củi lửa, nhiệt được tạo ra và lửa được sinh ra, và với sự tách rời và ngưng kết nối của hai que củi lửa này, nhiệt tương ứng chấm dứt và lắng dịu; cũng vậy, [243] tùy thuộc vào một sự tiếp xúc được cảm nhận là dễ chịu… được cảm nhận là đau khổ… được cảm nhận là không đau khổ cũng không dễ chịu mà phát sinh một cảm giác không đau khổ cũng không dễ chịu… Người ta hiểu: ‘Với sự chấm dứt của chính sự tiếp xúc được cảm nhận là không đau khổ cũng không dễ chịu đó, cảm giác tương ứng của nó… chấm dứt và lắng dịu.’
20. "Khi ấy chỉ còn lại trạng thái quân bình (upekkhā - tâm xả, bình thản, không phản ứng yêu ghét trước đối tượng), thanh tịnh và sáng tỏ, mềm mại, dễ sử dụng, và rạng ngời. [^1275] Giả sử, này tỳ kheo, một người thợ kim hoàn lành nghề hoặc người học việc của ông ta chuẩn bị lò nung, nung nóng nồi nấu kim loại, dùng kìm gắp một ít vàng và bỏ vào nồi nấu. Thỉnh thoảng ông ta thổi vào đó, thỉnh thoảng ông ta rắc nước lên đó, và thỉnh thoảng ông ta chỉ quan sát. Vàng đó sẽ trở nên tinh khiết, rất tinh khiết, hoàn toàn tinh khiết, không tỳ vết, loại bỏ hết tạp chất, mềm mại, dễ sử dụng, và rạng ngời. Sau đó, bất kỳ loại trang sức nào ông ta muốn làm từ nó, dù là dây chuyền vàng, hoa tai, vòng cổ hay vòng hoa vàng, nó đều sẽ phục vụ mục đích của ông ta. Cũng vậy, này tỳ kheo, khi ấy chỉ còn lại trạng thái quân bình, thanh tịnh và sáng tỏ, mềm mại, dễ sử dụng, và rạng ngời.
21. "Vị ấy hiểu như sau: ‘Nếu ta hướng trạng thái quân bình này, vốn thanh tịnh và sáng tỏ như vậy, đến cảnh giới Không Vô Biên Xứ (base of infinite space - một trong bốn tầng thiền vô sắc) và phát triển tâm của ta theo đó, thì trạng thái quân bình này của ta, được hỗ trợ bởi cảnh giới đó, bám víu (clinging / upādāna - sự nắm giữ, dính mắc vào các đối tượng, quan điểm, nghi lễ, hoặc ngã kiến) vào đó, sẽ tồn tại trong một thời gian rất dài. [^1276] Nếu ta hướng trạng thái quân bình này, vốn thanh tịnh và sáng tỏ như vậy, đến cảnh giới Thức Vô Biên Xứ (base of infinite consciousness - một trong bốn tầng thiền vô sắc)… [244]… đến cảnh giới Vô Sở Hữu Xứ (base of nothingness - một trong bốn tầng thiền vô sắc)… đến cảnh giới Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ (base of neither-perception-nor-non-perception - tầng thiền vô sắc cao nhất) và phát triển tâm của ta theo đó, thì trạng thái quân bình này của ta, được hỗ trợ bởi cảnh giới đó, bám víu vào đó, sẽ tồn tại trong một thời gian rất dài.’
22. "Vị ấy hiểu như sau: ‘Nếu ta hướng trạng thái quân bình này, vốn thanh tịnh và sáng tỏ như vậy, đến cảnh giới Không Vô Biên Xứ và phát triển tâm của ta theo đó, điều này là pháp hữu vi (conditioned / sankhata - pháp do duyên tạo, có sinh có diệt, chịu sự chi phối của vô thường). [^1277] Nếu ta hướng trạng thái quân bình này, vốn thanh tịnh và sáng tỏ như vậy, đến cảnh giới Thức Vô Biên Xứ… đến cảnh giới Vô Sở Hữu Xứ… đến cảnh giới Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ và phát triển tâm của ta theo đó, điều này là pháp hữu vi.’ Vị ấy không tạo ra bất kỳ điều kiện (pháp hữu vi) nào hoặc khởi lên bất kỳ ý muốn (volition / cetanā - tác ý) nào hướng tới sự tồn tại (being - hữu) hay không tồn tại (non-being - phi hữu). [^1278] Vì không tạo ra bất kỳ điều kiện nào hoặc khởi lên bất kỳ ý muốn nào hướng tới sự tồn tại hay không tồn tại, vị ấy không bám víu vào bất cứ điều gì trong thế gian này. Khi không bám víu, vị ấy không bị dao động. Khi không bị dao động, vị ấy tự mình chứng đạt Niết Bàn (Nibbāna - sự dập tắt hoàn toàn tham, sân, si; trạng thái an lạc, giải thoát tối hậu). Vị ấy hiểu như sau: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lui trạng thái này nữa.’ [^1279]
23. "Nếu vị ấy cảm thấy một cảm giác dễ chịu, [^1280] vị ấy hiểu: ‘Nó là vô thường (impermanent - không tồn tại mãi mãi, luôn thay đổi); không có sự nắm giữ (no holding - không thể bám víu, giữ chặt); không có sự thích thú (no delight - không say đắm, vui thích).’ Nếu vị ấy cảm thấy một cảm giác đau khổ, vị ấy hiểu: ‘Nó là vô thường; không có sự nắm giữ; không có sự thích thú.’ Nếu vị ấy cảm thấy một cảm giác không đau khổ cũng không dễ chịu, vị ấy hiểu: ‘Nó là vô thường; không có sự nắm giữ; không có sự thích thú.’
24. "Nếu vị ấy cảm thấy một cảm giác dễ chịu, vị ấy cảm nhận nó một cách tách rời (detached - không dính mắc, không đồng hóa với cảm giác); nếu vị ấy cảm thấy một cảm giác đau khổ, vị ấy cảm nhận nó một cách tách rời; nếu vị ấy cảm thấy một cảm giác không đau khổ cũng không dễ chịu, vị ấy cảm nhận nó một cách tách rời. Khi vị ấy cảm thấy một cảm giác kết thúc cùng với thân, vị ấy hiểu: ‘Tôi cảm thấy một cảm giác kết thúc cùng với thân.’ [245] Khi vị ấy cảm thấy một cảm giác kết thúc cùng với mạng sống, vị ấy hiểu: ‘Tôi cảm thấy một cảm giác kết thúc cùng với mạng sống.’ [^1281] Vị ấy hiểu: ‘Khi thân tan rã, cùng với sự kết thúc của mạng sống, tất cả những gì được cảm nhận, không còn được thích thú, sẽ trở nên nguội lạnh ngay tại đây.’ [^1282] Này tỳ kheo, cũng giống như một ngọn đèn dầu cháy nhờ dầu và bấc, và khi dầu và bấc cạn kiệt, nếu không được cung cấp thêm nhiên liệu, nó sẽ tắt vì thiếu nhiên liệu; cũng vậy, khi vị ấy cảm thấy một cảm giác kết thúc cùng với thân… một cảm giác kết thúc cùng với mạng sống, vị ấy hiểu: ‘Tôi cảm thấy một cảm giác kết thúc cùng với mạng sống.’ Vị ấy hiểu: ‘Khi thân tan rã, cùng với sự kết thúc của mạng sống, tất cả những gì được cảm nhận, không còn được thích thú, sẽ trở nên nguội lạnh ngay tại đây.’
25. "Do đó, một tỳ kheo sở hữu [trí tuệ này] sở hữu nền tảng trí tuệ tối thượng. Vì điều này, này tỳ kheo, là trí tuệ cao quý tối thượng, đó là, sự hiểu biết về sự đoạn diệt mọi khổ đau. [^1283]
26. "Sự giải thoát của vị ấy, được đặt nền tảng trên sự thật (truth / sacca - chân lý, thực tại như nó là, đặc biệt là Tứ Diệu Đế và Niết Bàn), là không thể lay chuyển. Vì cái gì có bản chất lừa dối, này tỳ kheo, là sai lầm, và cái gì có bản chất không lừa dối - Niết Bàn - là sự thật. Do đó, một tỳ kheo sở hữu [sự thật này] sở hữu nền tảng sự thật tối thượng. Vì điều này, này tỳ kheo, là sự thật cao quý tối thượng, đó là, Niết Bàn, có bản chất không lừa dối.
27. "Trước đây, khi còn vô minh, vị ấy đã thủ đắc và phát triển các sự chấp thủ (attachments / upadhi - những thứ mà tâm bám víu vào, nền tảng cho sự tái sinh và khổ đau, bao gồm các uẩn, phiền não, nghiệp); [^1284] nay vị ấy đã từ bỏ chúng, cắt đứt chúng tận gốc, làm cho chúng như một gốc cây cọ, loại bỏ chúng để chúng không còn phải chịu sự phát sinh trong tương lai nữa. Do đó, một tỳ kheo sở hữu [sự từ bỏ này] sở hữu nền tảng sự từ bỏ (relinquishment / cāga - sự buông bỏ, xả ly, bố thí) tối thượng. Vì điều này, này tỳ kheo, là sự từ bỏ cao quý tối thượng, đó là, sự từ bỏ tất cả các sự chấp thủ.
28. "Trước đây, khi còn vô minh, vị ấy đã trải qua tham lam, ham muốn, và dục vọng; nay vị ấy đã từ bỏ chúng, cắt đứt chúng tận gốc, làm cho chúng như một gốc cây cọ, loại bỏ chúng để chúng không còn phải chịu sự phát sinh trong tương lai nữa. Trước đây, khi còn vô minh, vị ấy đã trải qua sân giận, ác ý, và thù hận; nay vị ấy đã từ bỏ chúng, cắt đứt chúng tận gốc, làm cho chúng như một gốc cây cọ, loại bỏ chúng để chúng không còn phải chịu sự phát sinh trong tương lai nữa. Trước đây, khi còn vô minh, vị ấy đã trải qua vô minh và si mê; nay vị ấy đã từ bỏ chúng, cắt đứt chúng [246] tận gốc, làm cho chúng như một gốc cây cọ, loại bỏ chúng để chúng không còn phải chịu sự phát sinh trong tương lai nữa. Do đó, một tỳ kheo sở hữu [sự an tịnh này] sở hữu nền tảng sự an tịnh (peace / upasama - sự lắng dịu, dập tắt phiền não) tối thượng. Vì điều này, này tỳ kheo, là sự an tịnh cao quý tối thượng, đó là, sự dập tắt tham, sân, và si.
29. "Vì vậy, đã nói liên quan đến điều này rằng: ‘Không nên xao lãng trí tuệ, nên giữ gìn sự thật, nên vun bồi sự từ bỏ, và nên rèn luyện sự an tịnh.’
30. "‘Những làn sóng của sự ngã mạn không cuốn trôi người đứng vững trên những [nền tảng] này, và khi những làn sóng của sự ngã mạn không còn cuốn trôi người ấy nữa, người ấy được gọi là bậc hiền triết tịch tĩnh.’ [^1285] Đã nói như vậy. Và điều này được nói liên quan đến cái gì?
31. "Này tỳ kheo, ‘Tôi là’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi là cái này’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi sẽ là’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi sẽ không là’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi sẽ có hình sắc’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi sẽ không có hình sắc’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi sẽ có tưởng’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi sẽ không có tưởng’ là một sự ngã mạn; ‘Tôi sẽ không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng’ là một sự ngã mạn. Sự ngã mạn là một căn bệnh, sự ngã mạn là một khối u, sự ngã mạn là một mũi tên. Bằng cách vượt qua tất cả các sự ngã mạn, này tỳ kheo, người ta được gọi là bậc hiền triết tịch tĩnh. Và bậc hiền triết tịch tĩnh thì không sinh, không già, không chết; vị ấy không bị lay động và không bị dao động. Vì không có gì hiện hữu trong vị ấy mà qua đó vị ấy có thể sinh ra. [^1286] Không sinh ra, làm sao vị ấy có thể già đi? Không già đi, làm sao vị ấy có thể chết? Không chết, làm sao vị ấy có thể bị lay động? Không bị lay động, tại sao vị ấy phải bị dao động?
32. “Vì vậy, đã nói liên quan đến điều này rằng: ‘Những làn sóng của sự ngã mạn không cuốn trôi người đứng vững trên những [nền tảng] này, và khi những làn sóng của sự ngã mạn không còn cuốn trôi người ấy nữa, người ấy được gọi là bậc hiền triết tịch tĩnh.’ Này tỳ kheo, hãy ghi nhớ bài giảng ngắn gọn này về sáu yếu tố.”
33. Bấy giờ, tôn giả Pukkusāti nghĩ: “Thật vậy, Bậc Đạo Sư đã đến với ta! Bậc Thiện Thệ đã đến với ta! Bậc Chánh Đẳng Chánh Giác đã đến với ta!” Rồi vị ấy đứng dậy khỏi chỗ ngồi, sửa lại y trên một vai, và cúi đầu đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn, thưa rằng: “Bạch Thế Tôn, một sự phạm lỗi (transgression / accaya - sự vượt quá, sự sai phạm, lỗi lầm) đã xâm chiếm con, vì như một kẻ ngu si, mê mờ [247] và vụng về, con đã dám gọi Đức Thế Tôn là ‘bạn’. Bạch Thế Tôn, xin Đức Thế Tôn tha thứ cho sự phạm lỗi của con, khi con đã thấy đó là sự phạm lỗi, vì lợi ích của sự tự chế trong tương lai.”
“Chắc chắn rồi, này tỳ kheo, một sự phạm lỗi đã xâm chiếm thầy, vì như một kẻ ngu si, mê mờ và vụng về, thầy đã dám gọi Ta là ‘bạn’. Nhưng vì thầy thấy sự phạm lỗi của mình như vậy và sửa đổi theo đúng Pháp, chúng Ta tha thứ cho thầy. Vì đó là sự tăng trưởng trong Giới Luật của Bậc Thánh khi một người thấy sự phạm lỗi của mình như vậy, sửa đổi theo đúng Pháp, và thực hành sự tự chế trong tương lai.”
34. “Bạch Thế Tôn, con muốn được thọ cụ túc giới (full admission / upasampadā - lễ xuất gia chính thức để trở thành một tỳ kheo) dưới sự hướng dẫn của Đức Thế Tôn.”
“Nhưng này tỳ kheo, y bát của thầy đã đầy đủ chưa?”
“Bạch Thế Tôn, y bát của con chưa đầy đủ.”
“Này tỳ kheo, các đấng Như Lai (Tathāgata - danh hiệu của một vị Phật, có nghĩa là ‘Người đã đến như vậy’ hoặc ‘Người đã đi như vậy’) không ban lễ thọ cụ túc giới cho bất kỳ ai mà y bát chưa đầy đủ.”
35. Sau đó, tôn giả Pukkusāti, hoan hỷ và vui mừng trước lời dạy của Đức Thế Tôn, đứng dậy khỏi chỗ ngồi, và sau khi đảnh lễ Đức Thế Tôn, đi vòng quanh Ngài theo chiều bên phải, rồi ra đi để tìm kiếm y và bát. Sau đó, trong khi tôn giả Pukkusāti đang tìm kiếm y và bát, một con bò đi lạc đã húc chết vị ấy.
36. Bấy giờ, một số tỳ kheo đến gặp Đức Thế Tôn, và sau khi đảnh lễ Ngài, họ ngồi xuống một bên và thưa: “Bạch Thế Tôn, thiện nam tử Pukkusāti, người đã được Đức Thế Tôn ban cho lời chỉ dạy ngắn gọn, đã qua đời. Đích đến của vị ấy là gì? Tương lai của vị ấy sẽ ra sao?”
“Này các tỳ kheo, thiện nam tử Pukkusāti là người có trí tuệ. Vị ấy đã thực hành đúng theo Pháp và không làm phiền Ta trong việc giải thích Pháp. Với sự đoạn trừ năm hạ phần kiết sử (five lower fetters / pañca orambhāgiyāni saṃyojanāni - năm loại trói buộc đầu tiên khiến chúng sinh bị ràng buộc vào các cõi thấp hơn: thân kiến, hoài nghi, giới cấm thủ, tham dục, sân hận), thiện nam tử Pukkusāti đã hóa sinh (spontaneously reappeared / opapātika - sinh ra một cách tự nhiên, không qua thai bào, thường ở các cõi trời hoặc địa ngục) [trong Cõi Tịnh Cư (Pure Abodes / Suddhāvāsa - các cõi trời dành riêng cho các bậc Bất Lai)] và sẽ đạt được Niết Bàn cuối cùng (final Nibbāna / parinibbāna - sự tịch diệt hoàn toàn, không còn tái sinh sau khi thân xác của một vị A-la-hán hay Phật tan rã) ở đó mà không bao giờ trở lại từ thế giới đó nữa.”[^1287]
37. Đó là những gì Đức Thế Tôn đã nói. Các tỳ kheo hài lòng và hoan hỷ trước lời dạy của Đức Thế Tôn.