(Cūḷavedalla Sutta)
[299] 1. Tôi nghe như vầy. Một thời Đức Thế Tôn trú tại Rājagaha (Vương Xá), trong Khu Rừng Tre, nơi nuôi dưỡng các con sóc. Khi ấy, cư sĩ Visākha đến thăm tỳ kheo ni (bhikkhunī - ni sư, sư cô) Dhammadinnā, [^459] sau khi đảnh lễ vị ấy, ông ngồi xuống một bên và hỏi rằng:
44. TIỂU KINH PHƯƠNG QUẢNG (Cùlavedalla Sutta)
Như vầy tôi nghe.
Một thời Thế Tôn ở Rajagaha (Vương Xá), tai Veluvana (Trúc Lâm), chỗ Kalandaka Nivapa. Rồi nam cư sĩ Visakha đến chỗ Tỷ-kheo-ni Dhammadinna ở, sau khi đến, đảnh lễ Tỷ-kheo-ni Dhammadinna rồi ngồi xuống một bên. Sau khi ngồi xuống một bên, nam cư sĩ Visakha thưa với Tỷ-kheo ni Dhammadinna:
2. “Thưa sư cô, người ta thường nói ‘thân kiến, thân kiến’. Vậy Đức Thế Tôn gọi cái gì là thân kiến (sakkāya - personality - quan niệm sai lầm về một cái ‘tôi’ hay ‘ngã’ thường hằng liên quan đến năm uẩn)?”
“Này hiền hữu Visākha, năm uẩn bị chấp thủ (pañcupādānakkhandhā - five aggregates subject to clinging - năm nhóm yếu tố tạo thành kinh nghiệm bị dính mắc vào) này được Đức Thế Tôn gọi là thân kiến; đó là: sắc uẩn bị chấp thủ, thọ uẩn bị chấp thủ, tưởng uẩn bị chấp thủ, hành uẩn bị chấp thủ, và thức uẩn bị chấp thủ. Năm uẩn bị chấp thủ này được Đức Thế Tôn gọi là thân kiến.” [^460]
Nói: “Lành thay, thưa sư cô,” cư sĩ Visākha hoan hỷ và vui mừng với lời của tỳ kheo ni Dhammadinnā. Rồi ông hỏi thêm một câu nữa:
3. “Thưa sư cô, người ta thường nói ‘nguồn gốc của thân kiến, nguồn gốc của thân kiến’. Vậy Đức Thế Tôn gọi cái gì là nguồn gốc của thân kiến (sakkāya-samudaya - origin of personality - nguyên nhân làm phát sinh thân kiến)?”
“Này hiền hữu Visākha, đó chính là tham ái (taṇhā - craving - sự khao khát, ham muốn mãnh liệt), cái dẫn đến tái sinh, đi cùng với hỷ lạc và tham muốn, ưa thích cái này cái kia; đó là: dục ái (kāma-taṇhā - craving for sensual pleasures), hữu ái (bhava-taṇhā - craving for being), và phi hữu ái (vibhava-taṇhā - craving for non-being). Đây được Đức Thế Tôn gọi là nguồn gốc của thân kiến.”
4. “Thưa sư cô, người ta thường nói ‘sự đoạn diệt thân kiến, sự đoạn diệt thân kiến’. Vậy Đức Thế Tôn gọi cái gì là sự đoạn diệt thân kiến (sakkāya-nirodha - cessation of personality - sự chấm dứt hoàn toàn thân kiến)?”
“Này hiền hữu Visākha, đó là sự phai nhạt và đoạn diệt không còn dư tàn, sự từ bỏ, xả ly, buông bỏ, và khước từ (virāga-nirodha, cāga, paṭinissagga, mutti, anālaya - fading away and cessation without remainder, giving up, relinquishing, release, non-reliance - sự chấm dứt hoàn toàn không còn dấu vết, sự cho đi, sự từ bỏ, sự giải thoát, sự không nương tựa) chính tham ái đó. Đây được Đức Thế Tôn gọi là sự đoạn diệt thân kiến.”
5. “Thưa sư cô, người ta thường nói ‘con đường đưa đến sự đoạn diệt thân kiến, con đường đưa đến sự đoạn diệt thân kiến’. Vậy Đức Thế Tôn gọi cái gì là con đường đưa đến sự đoạn diệt thân kiến (sakkāya-nirodha-gāminī paṭipadā - the path leading to the cessation of personality - con đường thực hành để chấm dứt thân kiến)?”
“Này hiền hữu Visākha, đó chính là Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) (ariya aṭṭhaṅgika magga - Noble Eightfold Path - con đường tám yếu tố đúng đắn dẫn đến giải thoát) này; đó là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định.”
6. “Thưa sư cô, sự chấp thủ (upādāna - clinging/attachment - sự bám víu, dính mắc vào các đối tượng) đó có giống với năm uẩn bị chấp thủ này không, hay sự chấp thủ là một cái gì đó tách rời khỏi năm uẩn bị chấp thủ?”
“Này hiền hữu Visākha, sự chấp thủ đó không giống với năm uẩn bị chấp thủ này, [300] cũng không phải sự chấp thủ là một cái gì đó tách rời khỏi năm uẩn bị chấp thủ. Chính sự ham muốn và tham ái (chanda-rāga - desire and lust - sự ham muốn và đam mê) đối với năm uẩn bị chấp thủ mới là sự chấp thủ ở đó.” [^461]
(Tự thân)
– Thưa Ni sư, tự thân, tự thân, (Sakkaya), được gọi là như vậy. Thưa Ni sư, Thế Tôn gọi tự thân là như thế nào?
– Hiền giả Visakha, Thế Tôn gọi năm thủ uẩn là tự thân, tức là sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn. Hiền giả Visakha, năm thủ uẩn này, Thế Tôn gọi là tự thân.
– Lành thay, thưa Ni sư.
Nam cư sĩ Visakha hoan hỷ, tín thọ lời Tỷ-kheo-ni Dhammadinna nói, rồi hỏi Tỷ-kheo-ni Dhammadinna thêm một câu hỏi nữa:
– Tự thân tập khởi, tự thân tập khởi, thưa Ni sư, được gọi là như vậy. Thưa Ni sư, Thế Tôn gọi tự thân tập khởi (Sakkaya samudaya) là như thế nào?
– Hiền giả Visakha, khát ái này đưa đến tái sanh, câu hữu với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia, tức là dục ái, hữu ái và phi hữu ái. Hiền giả Visakha, khát ái này, Thế Tôn gọi là tự thân tập khởi.
– Tự thân diệt, tự thân diệt, thưa Ni sư, được gọi là như vậy. Thế Tôn gọi tự thân diệt là như thế nào?
– Hiền giả Visakha, sự đoạn diệt, không tham đắm, không có dư tàn của khát ái ấy, sự xả ly, sự vất bỏ, sự giải thoát, sự vô chấp. Hiền giả Visakha, sự đoạn diệt này, Thế Tôn gọi là tự thân diệt.
– Thưa Ni sư, tự thân diệt đạo, tự thân diệt đạo, được gọi là như vậy. Thưa Ni sư, Thế Tôn gọi tự thân diệt đạo là như thế nào?
– Hiền giả Visakha, Con đường Thánh tám ngành này, Thế Tôn gọi là tự thân diệt đạo, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.
– Thưa Ni sư, thủ này tức là năm thủ uẩn kia hay thủ này khác với năm thủ uẩn?
– Không phải, Hiền giả Visakha. Thủ này tức là năm thủ uẩn kia, thủ này không khác với năm thủ uẩn kia, Hiền giả Visakha, phàm có dục tham đối với năm thủ uẩn, tức là (chấp) thủ đối với chúng ở đây vậy.
(THÂN KIẾN - QUAN ĐIỂM VỀ NGÃ)
7. “Thưa sư cô, làm thế nào mà thân kiến (sakkāya-diṭṭhi - personality view - tà kiến về một cái ngã thường hằng, một cái ‘tôi’ tồn tại độc lập) lại phát sinh?”
“Ở đây, này hiền hữu Visākha, một phàm phu chưa được học (assutavā puthujjana - uninstructed worldling - người bình thường chưa nghe và thực hành giáo pháp), người không kính trọng các bậc thánh (ariya - noble ones - những người đã đạt được các cấp độ giác ngộ) và không thuần thục, không được rèn luyện trong Giáo Pháp (Dhamma - the Buddha’s teachings - lời dạy của Đức Phật) của các vị ấy, người không kính trọng các bậc chân nhân (sappurisa - true persons - những người có đạo đức và trí tuệ) và không thuần thục, không được rèn luyện trong Giáo Pháp của các vị ấy, xem sắc là tự ngã, hoặc tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc. Vị ấy xem thọ là tự ngã, hoặc tự ngã có thọ, hoặc thọ ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thọ. Vị ấy xem tưởng là tự ngã, hoặc tự ngã có tưởng, hoặc tưởng ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong tưởng. Vị ấy xem các hành là tự ngã, hoặc tự ngã có các hành, hoặc các hành ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong các hành. Vị ấy xem thức là tự ngã, hoặc tự ngã có thức, hoặc thức ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thức. Đó là cách thân kiến phát sinh.” [^462]
8. “Thưa sư cô, làm thế nào mà thân kiến không phát sinh?”
“Ở đây, này hiền hữu Visākha, một thánh đệ tử đã được học kỹ (sutavā ariya-sāvaka - instructed noble disciple - người đệ tử đã nghe, học và thực hành giáo pháp), người kính trọng các bậc thánh và thuần thục, được rèn luyện trong Giáo Pháp của các vị ấy, người kính trọng các bậc chân nhân và thuần thục, được rèn luyện trong Giáo Pháp của các vị ấy, không xem sắc là tự ngã, hoặc tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc. Vị ấy không xem thọ là tự ngã, hoặc tự ngã có thọ, hoặc thọ ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thọ. Vị ấy không xem tưởng là tự ngã, hoặc tự ngã có tưởng, hoặc tưởng ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong tưởng. Vị ấy không xem các hành là tự ngã, hoặc tự ngã có các hành, hoặc các hành ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong các hành. Vị ấy không xem thức là tự ngã, hoặc tự ngã có thức, hoặc thức ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thức. Đó là cách thân kiến không phát sinh.”
(Thân kiến)
– Thưa Ni sư, thế nào là thân kiến?
– Ở đây, Hiền giả Visakha, kẻ vô văn phàm phu không đến yết kiến các bậc Thánh, không thuần thục pháp các bậc Thánh, không tu tập pháp các bậc Thánh, không đến yết kiến các bậc Chân nhân, không thuần thục pháp các bậc Chân nhân, không tu tập pháp các bậc Chân nhân, xem sắc là tự ngã hay xem tự ngã là có sắc, hay xem sắc là trong tự ngã hay xem tự ngã là trong sắc; xem thọ là tự ngã, hay xem tự ngã là có thọ, hay xem thọ là trong tự ngã, hay xem tự ngã là trong thọ; xem tưởng là tự ngã, hay xem tự ngã là có tưởng, hay xem tưởng là trong tự ngã, hay xem tự ngã là trong tưởng; xem hành là tự ngã, xem tự ngã là có hành, hay xem hành là trong tự ngã, hay xem tự ngã là trong hành; xem thức là tự ngã, hay xem tự ngã là có thức, hay xem thức là trong tự ngã, hay xem tự ngã là trong thức. Như vậy, Hiền giả Visakha, là thân kiến.
– Thưa Ni sư, thế nào là không phải thân kiến?
– Ở đây, Hiền giả Visakha, vị Ða văn Thánh đệ tử đến yết kiến các bậc Thánh, thuần thục pháp các bậc Thánh, tu tập pháp các bậc Thánh, đến yết kiến các bậc Chân nhân, thuần thục pháp các bậc Chân nhân, tu tập pháp các bậc Chân nhân, không xem sắc là tự ngã, không xem tự ngã là có sắc, không xem sắc là trong tự ngã, không xem tự ngã là trong sắc; không xem thọ là tự ngã, không xem tự ngã là có thọ, không xem thọ là trong tự ngã, không xem tự ngã là trong thọ; không xem tưởng là tự ngã, không xem tự ngã là có tưởng, không xem tưởng là trong tự ngã, không xem tự ngã là trong tưởng; không xem các hành là tự ngã, không xem tự ngã là có các hành, không xem các hành là trong tự ngã, không xem tự ngã là trong các hành; không xem thức là tự ngã, không xem tự ngã là có thức, không xem thức là trong tự ngã, không xem tự ngã là trong thức. Như vậy, Hiền giả Visakha, là không có thân kiến.
(Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo))
9. “Thưa sư cô, Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) là gì?”
“Này hiền hữu Visākha, đó chính là Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) này; đó là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định.”
10. “Thưa sư cô, Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) là pháp hữu vi (saṅkhata - conditioned - được tạo tác bởi các điều kiện, có sinh có diệt) hay pháp vô vi (asaṅkhata - unconditioned - không bị tạo tác bởi điều kiện, không sinh không diệt)?”
“Này hiền hữu Visākha, Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) là pháp [301] hữu vi.”
11. "Thưa sư cô, ba nhóm (khandha - aggregate/group - ở đây chỉ ba nhóm giới, định, tuệ) có được bao gồm trong Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) không, hay Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) được bao gồm trong ba nhóm?"463
“Ba nhóm không được bao gồm trong Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo), này hiền hữu Visākha, nhưng Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) được bao gồm trong ba nhóm. Chánh ngữ, chánh nghiệp, và chánh mạng - những trạng thái này được bao gồm trong giới uẩn (sīlakkhandha - aggregate of virtue). Chánh tinh tấn, chánh niệm, và chánh định - những trạng thái này được bao gồm trong định uẩn (samādhikkhandha - aggregate of concentration). Chánh kiến và chánh tư duy - những trạng thái này được bao gồm trong tuệ uẩn (paññākkhandha - aggregate of wisdom).”
(Bát chánh đạo)
– Thưa Ni sư, thế nào là Thánh đạo Tám ngành?
– Hiền giả Visakha, đây là Thánh đạo Tám ngành, tức là chánh tri kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.
– Thưa Ni sư, Thánh đạo Tám ngành này là hữu vi hay vô vi?
– Hiền giả Visakha, Thánh đạo Tám ngành này là hữu vi.
– Thưa Ni sư, ba uẩn được Thánh đạo Tám ngành thâu nhiếp hay Thánh đạo Tám ngành được ba uẩn thâu nhiếp?
– Hiền giả Visakha, ba uẩn không bị Thánh đạo Tám ngành thâu nhiếp; Hiền giả Visakha, Thánh đạo Tám ngành bị ba uẩn thâu nhiếp. Hiền giả Visakha, chánh ngữ, chánh nghiệp và chánh mạng, những pháp này được thâu nhiếp trong giới uẩn. Chánh tinh tấn, chánh niệm và chánh định, những pháp này được thâu nhiếp trong định uẩn. Chánh tri kiến và chánh tư duy, những pháp này được thâu nhiếp trong tuệ uẩn
12. “Thưa sư cô, định (samādhi - concentration - sự tập trung tâm ý vào một đối tượng) là gì? Nền tảng của định (samādhinimitta - basis/sign of concentration - đối tượng hoặc cơ sở để phát triển định) là gì? Trợ duyên của định (samādhiparikkhāra - requisites/equipment for concentration - những yếu tố hỗ trợ cho việc phát triển định) là gì? Sự phát triển định (samādhibhāvanā - development of concentration - sự tu tập, làm cho định tăng trưởng) là gì?”
"Sự nhất tâm (cittassa ekaggatā - one-pointedness of mind - sự tập trung của tâm vào một điểm duy nhất), này hiền hữu Visākha, là định; tứ niệm xứ (cattāro satipaṭṭhānā - four foundations of mindfulness - bốn lĩnh vực quán niệm: thân, thọ, tâm, pháp) là nền tảng của định; tứ chánh cần (cattāro sammappadhānā - four right strivings - bốn nỗ lực đúng đắn: ngăn ác, diệt ác, sinh thiện, tăng trưởng thiện) là trợ duyên của định; sự lặp lại, phát triển và tu tập chính những trạng thái này là sự phát triển định ở đó."464
(Ðịnh)
– Thưa Ni sư thế nào là định, thế nào là định tướng, thế nào là định tư cụ, thế nào là định tu tập?
– Hiền giả Visakha, nhất tâm là định, Bốn Niệm Xứ là định tướng, Bốn Tinh cần là định tư cụ, sự luyện tập, sự tu tập, sự tái tu tập của những pháp ấy là định tu tập ở đây vậy.
13. “Thưa sư cô, có bao nhiêu loại hành (saṅkhāra - formations - các hoạt động tạo tác có chủ ý)?”
“Có ba loại hành này, này hiền hữu Visākha: thân hành (kāya-saṅkhāra - bodily formation), khẩu hành (vacī-saṅkhāra - verbal formation), và tâm hành (citta-saṅkhāra or mano-saṅkhāra - mental formation).”
14. “Nhưng, thưa sư cô, thân hành là gì? Khẩu hành là gì? Tâm hành là gì?”
“Hơi thở vô và hơi thở ra (assāsa-passāsa - in-breath and out-breath), này hiền hữu Visākha, là thân hành; tầm và tứ (vitakka-vicāra - initial thought and sustained thought - sự hướng tâm đến đối tượng và sự duy trì tâm trên đối tượng) là khẩu hành; tưởng và thọ (saññā-vedanā - perception and feeling) là tâm hành.” [^465]
15. “Nhưng, thưa sư cô, tại sao hơi thở vô và hơi thở ra là thân hành? Tại sao tầm và tứ là khẩu hành? Tại sao tưởng và thọ là tâm hành?”
“Này hiền hữu Visākha, hơi thở vô và hơi thở ra thuộc về thân, đây là những trạng thái gắn liền với thân; đó là lý do tại sao hơi thở vô và hơi thở ra là thân hành. Trước tiên người ta khởi tầm và duy trì tứ, sau đó mới nói ra lời; đó là lý do tại sao tầm và tứ là khẩu hành. Tưởng và thọ thuộc về tâm, đây là những trạng thái gắn liền với tâm; đó là lý do tại sao tưởng và thọ là tâm hành.” [^466]
(Hành)
– Thưa Ni sư, có bao nhiêu hành?
– Hiền giả, có ba loại hành này: thân hành, khẩu hành, và tâm hành.
– Thưa Ni sư, thế nào là thân hành, thế nào là khẩu hành, thế nào là tâm hành?
– Thở vô, thở ra, Hiền giả Visakha, là thân hành, tầm tứ là khẩu hành, tưởng và thọ là tâm hành.
– Thưa Ni sư, vì sao thở vô thở ra là thân hành, vì sao tầm tứ là khẩu hành, vì sao tưởng và thọ là tâm hành?
– Thở vô, thở ra, Hiền giả Visakha, thuộc về thân, những pháp này lệ thuộc với thân, nên thở vô thở ra thuộc về thân hành. Hiền giả Visakha, trước phải tầm và tứ rồi sau mới phát lời nói, nên tầm tứ thuộc về khẩu hành. Tưởng và thọ và tâm sở, các pháp này lệ thuộc với tâm, nên tưởng và thọ thuộc về tâm hành.
16. “Thưa sư cô, làm thế nào mà sự chứng đạt diệt thọ tưởng định (saññā-vedayita-nirodha-samāpatti - attainment of the cessation of perception and feeling - trạng thái thiền định nơi tưởng và thọ tạm thời dừng lại) lại xảy ra?”
“Này hiền hữu Visākha, khi một tỳ kheo đang chứng đạt diệt thọ tưởng định, vị ấy không khởi ý nghĩ: ‘Ta sẽ chứng đạt diệt thọ tưởng định,’ hay ‘Ta đang chứng đạt diệt thọ tưởng định,’ hay ‘Ta đã chứng đạt diệt thọ tưởng định’; mà đúng hơn, tâm của vị ấy trước đó đã được phát triển theo cách đưa vị ấy đến trạng thái đó.” [^467] [302]
17. “Thưa sư cô, khi một tỳ kheo đang chứng đạt diệt thọ tưởng định, những trạng thái nào ngừng lại trước tiên nơi vị ấy: thân hành, khẩu hành, hay tâm hành?”
“Này hiền hữu Visākha, khi một tỳ kheo đang chứng đạt diệt thọ tưởng định, trước tiên khẩu hành ngừng lại, sau đó đến thân hành, rồi đến tâm hành.” [^468]
18. “Thưa sư cô, làm thế nào mà sự xuất khỏi diệt thọ tưởng định (emergence from the attainment of the cessation of perception and feeling - sự ra khỏi trạng thái diệt thọ tưởng định) lại xảy ra?”
“Này hiền hữu Visākha, khi một tỳ kheo đang xuất khỏi diệt thọ tưởng định, vị ấy không khởi ý nghĩ: ‘Ta sẽ xuất khỏi diệt thọ tưởng định,’ hay ‘Ta đang xuất khỏi diệt thọ tưởng định,’ hay ‘Ta đã xuất khỏi diệt thọ tưởng định’; mà đúng hơn, tâm của vị ấy trước đó đã được phát triển theo cách đưa vị ấy đến trạng thái đó.” [^469]
19. “Thưa sư cô, khi một tỳ kheo đang xuất khỏi diệt thọ tưởng định, những trạng thái nào phát sinh trước tiên nơi vị ấy: thân hành, khẩu hành, hay tâm hành?”
“Này hiền hữu Visākha, khi một tỳ kheo đang xuất khỏi diệt thọ tưởng định, trước tiên tâm hành phát sinh, sau đó đến thân hành, rồi đến khẩu hành.” [^470]
20. “Thưa sư cô, khi một tỳ kheo đã xuất khỏi diệt thọ tưởng định, có bao nhiêu loại xúc (phassa - contact - sự tiếp xúc giữa căn, trần và thức) chạm đến vị ấy?”
“Này hiền hữu Visākha, khi một tỳ kheo đã xuất khỏi diệt thọ tưởng định, có ba loại xúc chạm đến vị ấy: không xúc (suññatā phassa - contact through voidness - sự tiếp xúc với tính không), vô tướng xúc (animitta phassa - contact through signlessness - sự tiếp xúc với tính vô tướng), vô nguyện xúc (appaṇihita phassa - contact through desirelessness - sự tiếp xúc với tính vô nguyện).” [^471]
21. “Thưa sư cô, khi một tỳ kheo đã xuất khỏi diệt thọ tưởng định, tâm của vị ấy hướng về đâu, nghiêng về đâu, xu hướng về đâu?” “Này hiền hữu Visākha, khi một tỳ kheo đã xuất khỏi diệt thọ tưởng định, tâm của vị ấy hướng về sự viễn ly (viveka - seclusion/detachment - sự xa lìa, tách biệt khỏi phiền não và thế gian), nghiêng về sự viễn ly, xu hướng về sự viễn ly.” [^472]
(Diệt định)
– Thưa Ni sư, như thế nào là chứng nhập Diệt thọ tưởng định?
– Hiền giả Visakha, Tỷ-kheo chứng nhập Diệt thọ tưởng định, vị ấy không nghĩ rằng: “Tôi sẽ chứng nhập Diệt thọ tưởng định”, hay “Tôi đang chứng nhập Diệt thọ tưởng định” hay “Tôi đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định”. Vì rằng, tâm của vị này trước đã được tu tập như vậy nên đưa đến trạng thái như vậy.
– Thưa Ni sư, Tỷ-kheo chứng nhập Diệt thọ tưởng định, những pháp gì diệt trước, thân hành, hay khẩu hành, hay tâm hành?
– Hiền giả Visakha, vị Tỷ-kheo chứng nhập Diệt thọ tưởng định, khẩu hành diệt trước, rồi đến thân hành, rồi đến tâm hành.
– Thưa Ni sư, làm thế nào xuất khởi Diệt thọ tưởng định?
– Hiền giả Visakha, vị Tỷ-kheo xuất khởi Diệt thọ tưởng định, không có nghĩ rằng: “Tôi sẽ xuất khởi Diệt thọ tưởng định”, hay “Tôi đang xuất khởi Diệt thọ tưởng định”, hay: “Tôi đã xuất khởi Diệt thọ tưởng định”. Vì rằng tâm của vị này trước đã tu tập như vậy nên đưa đến trạng thái như vậy.
– Thưa Ni sư, Tỷ-kheo xuất khởi Diệt thọ tưởng định, những pháp nào khởi lên trước, thân hành, hay khẩu hành hay tâm hành?
– Hiền giả Visakha, Tỷ-kheo xuất khởi Diệt thọ tưởng định, tâm hành khởi lên trước nhất, rồi đến thân hành, rồi đến khẩu hành.
– Thưa Ni sư, khi Tỷ-kheo xuất khởi Diệt thọ tưởng định, vị ấy cảm giác những xúc nào?
– Hiền giả Visakha, khi Tỷ-kheo xuất khởi Diệt thọ tưởng định, vị ấy cảm giác ba loại xúc: không xúc, vô tướng xúc, vô nguyện xúc.
– Thưa Ni sư, khi Tỷ-kheo xuất khởi Diệt thọ tưởng định, tâm của vị ấy thiên về gì, hướng về gì, khuynh hướng về gì?
– Hiền giả Visakha, khi Tỷ-kheo xuất khởi Diệt thọ tưởng định, tâm của vị ấy thiên về độc cư, hướng về độc cư, khuynh hướng về độc cư.
(THỌ)
22. “Thưa sư cô, có bao nhiêu loại thọ (vedanā - feeling - cảm giác dễ chịu, khó chịu hoặc trung tính)?”
“Này hiền hữu Visākha, có ba loại thọ: lạc thọ (pleasant feeling), khổ thọ (painful feeling), và bất khổ bất lạc thọ (neither-painful-nor-pleasant feeling).”
23. “Nhưng, thưa sư cô, lạc thọ là gì? Khổ thọ là gì? Bất khổ bất lạc thọ là gì?”
“Này hiền hữu Visākha, bất cứ điều gì được cảm nhận qua thân hay tâm là dễ chịu và êm dịu thì đó là lạc thọ. Bất cứ điều gì được cảm nhận qua thân hay tâm là đau đớn và khổ sở thì đó là khổ thọ. Bất cứ điều gì được cảm nhận qua thân hay tâm không phải êm dịu cũng không phải khổ sở [303] thì đó là bất khổ bất lạc thọ.”
24. “Thưa sư cô, cái gì là dễ chịu và cái gì là đau khổ đối với lạc thọ? Cái gì là đau khổ và cái gì là dễ chịu đối với khổ thọ? Cái gì là dễ chịu và cái gì là đau khổ đối với bất khổ bất lạc thọ?”
“Này hiền hữu Visākha, lạc thọ thì dễ chịu khi nó tồn tại và đau khổ khi nó thay đổi. Khổ thọ thì đau khổ khi nó tồn tại và dễ chịu khi nó thay đổi. Bất khổ bất lạc thọ thì dễ chịu khi có sự hiểu biết [về nó] và đau khổ khi không có sự hiểu biết [về nó].”
(Thọ)
– Thưa Ni sư, có bao nhiêu thọ?
– Hiền giả Visakha, có ba thọ này, lạc thọ, khổ thọ, bất khổ bất lạc thọ.
– Thưa Ni sư, thế nào là lạc thọ, thế nào là khổ thọ, thế nào là bất khổ bất lạc thọ?
– Hiền giả Visakha, cái gì được cảm thọ bởi thân hay tâm, một cách khoái lạc, khoái cảm, như vậy là lạc thọ. Hiền giả Visakha, cái gì được cảm thọ bởi thân hay tâm, một cách đau khổ, không khoái cảm, như vậy là khổ thọ. Hiền giả Visakha, cái gì được cảm thọ bởi thân hay tâm không khoái cảm, không khoái cảm như vậy là bất khổ bất lạc thọ.
– Thưa Ni sư, đối với lạc thọ, cái gì lạc, cái gì khổ? Ðối với khổ thọ, cái gì khổ, cái gì lạc? Ðối với bất khổ bất lạc thọ, cái gì lạc, cái gì khổ?
– Hiền giả Visakha, đối với lạc thọ, cái gì trú là lạc, cái gì biến hoại là khổ. Ðối với khổ thọ, cái gì trú là khổ, cái gì biến hoại là lạc. Ðối với bất khổ bất lạc thọ, có trí là lạc, vô trí là khổ.
25. “Thưa sư cô, tùy miên (anusaya - underlying tendency - khuynh hướng phiền não tiềm ẩn) nào nằm ngầm dưới lạc thọ? Tùy miên nào nằm ngầm dưới khổ thọ? Tùy miên nào nằm ngầm dưới bất khổ bất lạc thọ?”
“Này hiền hữu Visākha, tham tùy miên (rāgānusaya - underlying tendency to lust) nằm ngầm dưới lạc thọ. Sân tùy miên (paṭighānusaya - underlying tendency to aversion) nằm ngầm dưới khổ thọ. Si tùy miên (avijjānusaya - underlying tendency to ignorance) nằm ngầm dưới bất khổ bất lạc thọ.” [^473]
26. “Thưa sư cô, có phải tham tùy miên nằm ngầm dưới tất cả lạc thọ không? Có phải sân tùy miên nằm ngầm dưới tất cả khổ thọ không? Có phải si tùy miên nằm ngầm dưới tất cả bất khổ bất lạc thọ không?”
“Này hiền hữu Visākha, tham tùy miên không nằm ngầm dưới tất cả lạc thọ. Sân tùy miên không nằm ngầm dưới tất cả khổ thọ. Si tùy miên không nằm ngầm dưới tất cả bất khổ bất lạc thọ.”
27. “Thưa sư cô, cái gì nên được từ bỏ, đoạn trừ (pahāna - abandonment - sự loại bỏ, chấm dứt) đối với lạc thọ? Cái gì nên được từ bỏ đối với khổ thọ? Cái gì nên được từ bỏ đối với bất khổ bất lạc thọ?”
“Này hiền hữu Visākha, tham tùy miên nên được từ bỏ đối với lạc thọ. Sân tùy miên nên được từ bỏ đối với khổ thọ. Si tùy miên nên được từ bỏ đối với bất khổ bất lạc thọ.”
28. “Thưa sư cô, có phải tham tùy miên phải được từ bỏ đối với tất cả lạc thọ không? Có phải sân tùy miên phải được từ bỏ đối với tất cả khổ thọ không? Có phải si tùy miên phải được từ bỏ đối với tất cả bất khổ bất lạc thọ không?”
"Này hiền hữu Visākha, tham tùy miên không phải được từ bỏ đối với tất cả lạc thọ. Sân tùy miên không phải được từ bỏ đối với tất cả khổ thọ. Si tùy miên không phải được từ bỏ đối với tất cả bất khổ bất lạc thọ.
"Ở đây, này hiền hữu Visākha, hoàn toàn ly dục, ly bất thiện pháp, một tỳ kheo chứng và trú sơ thiền (first jhāna - tầng thiền thứ nhất), một trạng thái có tầm có tứ, với hỷ (pīti - rapture/joy - niềm vui thích, phấn khởi trong thiền định) và lạc (sukha - pleasure/happiness - cảm giác dễ chịu, hạnh phúc trong thiền định) do ly dục sinh. Với trạng thái đó, vị ấy từ bỏ tham ái, và tham tùy miên không nằm ngầm dưới đó. [^474]
"Ở đây một tỳ kheo suy xét như sau: ‘Khi nào ta sẽ chứng và trú trong cảnh giới mà các bậc thánh hiện đang chứng và trú?’ Nơi người khởi lên lòng khao khát sự giải thoát tối thượng như vậy, [304] sầu muộn phát sinh với lòng khao khát đó làm điều kiện. Với trạng thái đó, vị ấy từ bỏ sân hận, và sân tùy miên không nằm ngầm dưới đó. [^475]
“Ở đây, với việc xả lạc và xả khổ, cùng với sự biến mất trước đó của hỷ và ưu, một tỳ kheo chứng và trú tứ thiền (fourth jhāna - tầng thiền thứ tư), một trạng thái không khổ không lạc, có niệm thanh tịnh nhờ xả (upekkhā - equanimity - trạng thái tâm bình thản, không dao động). Với trạng thái đó, vị ấy từ bỏ vô minh, và si tùy miên không nằm ngầm dưới đó.” [^476]
(Tùy miên)
– Thưa Ni sư, trong lạc thọ, có tùy miên gì tồn tại; trong khổ thọ, có tùy miên gì tồn tại; trong bất khổ bất lạc thọ, có tùy miên gì tồn tại?
– Hiền giả Visakha, trong lạc thọ, tham tùy miên tồn tại; trong khổ thọ, sân tùy miên tồn tại; trong tất cả bất khổ bất lạc thọ, vô minh tùy miên tồn tại?
– Thưa Ni sư, có phải trong tất cả lạc thọ, tham tùy miên tồn tại; trong tất cả khổ thọ, sân tùy miên tồn tại; trong tất cả bất khổ bất lạc thọ, vô minh tùy miên tồn tại?
– Hiền giả Visakha, không phải trong tất cả lạc thọ, tham tùy miên tồn tại; không phải trong tất cả khổ thọ, sân tùy miên tồn tại; không phải trong tất cả bất khổ bất lạc thọ, vô minh tùy miên tồn tại.
– Thưa Ni sư, trong lạc thọ, cái gì phải từ bỏ. Trong khổ thọ, cái gì phải từ bỏ. Trong bất khổ bất lạc thọ, cái gì phải từ bỏ?
– Hiền giả Visakha, trong lạc thọ, tham tùy miên phải từ bỏ. Trong khổ thọ, sân tùy miên phải từ bỏ. Trong bất khổ bất lạc thọ, vô minh tùy miên phải từ bỏ.
– Thưa Ni sư, có phải trong tất cả lạc thọ, tham tùy miên phải từ bỏ. Trong tất cả khổ thọ, sân tùy miên phải từ bỏ. Trong tất cả bất khổ bất lạc thọ, vô minh tùy miên phải từ bỏ?
– Hiền giả Visakha, không phải trong tất cả lạc thọ, tham tùy miên phải từ bỏ; trong tất cả khổ thọ, sân tùy miên phải từ bỏ; trong tất cả bất khổ bất lạc thọ, vô minh tùy miên phải từ bỏ. Ở đây, Hiền giả Visakha, vị Tỷ-kheo ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và an trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm và tứ. Do vậy tham đã được từ bỏ, không còn tham tùy miên tồn tại ở đây.
Ở đây, Hiền giả Visakha, vị Tỷ-kheo suy tư như sau: “Chắc chắn ta sẽ chứng và an trú trong trú xứ mà nay các vị Thánh đang an trú”. Vì muốn phát nguyện hướng đến các cảnh giải thoát vô thượng, do ước nguyện ấy, khởi lên ưu tư. Do vậy, sân được từ bỏ, không còn sân tùy miên tồn tại ở đây.
Ở đây, Hiền giả Visakha, vị Tỷ-kheo xả lạc và xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Do vậy vô minh đã được từ bỏ, không còn vô minh tùy miên tồn tại ở đây.
29. "Thưa sư cô, cái gì là đối nghịch/tương ứng (paṭibhāga - counterpart/equivalent - cái đối lập hoặc tương đương) của lạc thọ?"477
“Này hiền hữu Visākha, khổ thọ là cái đối nghịch của lạc thọ.”
“Cái gì là đối nghịch của khổ thọ?”
“Lạc thọ là cái đối nghịch của khổ thọ.”
“Cái gì là đối nghịch của bất khổ bất lạc thọ?”
“Vô minh là cái đối nghịch của bất khổ bất lạc thọ.” [^478]
“Cái gì là đối nghịch của vô minh?”
“Minh, chánh trí (vijjā - true knowledge/wisdom - sự hiểu biết đúng đắn, trí tuệ) là cái đối nghịch của vô minh.”
“Cái gì là đối nghịch của minh, chánh trí?”
“Giải thoát (vimutti - liberation/release - sự thoát khỏi khổ đau và vòng luân hồi) là cái đối nghịch của minh, chánh trí.”
“Cái gì là đối nghịch của giải thoát?”
“Niết Bàn (nibbāna - Nibbāna/Nirvana - mục tiêu cuối cùng của đạo Phật, sự chấm dứt khổ đau) là cái đối nghịch của giải thoát.”
“Thưa sư cô, cái gì là đối nghịch của Niết Bàn?”
“Này hiền hữu Visākha, ông đã đẩy loạt câu hỏi này đi quá xa; ông đã không thể nắm bắt được giới hạn của các câu hỏi. [^479] Vì đời sống phạm hạnh (brahmacariya - holy life/celibate life - đời sống trong sạch, hướng đến giải thoát, thường bao gồm việc giữ giới và tu tập), này hiền hữu Visākha, hợp nhất vào Niết Bàn, đạt đến đỉnh cao ở Niết Bàn, kết thúc ở Niết Bàn. Nếu ông muốn, này hiền hữu Visākha, hãy đến gặp Đức Thế Tôn và hỏi Ngài về ý nghĩa của điều này. Như Đức Thế Tôn giải thích cho ông, ông nên ghi nhớ như vậy.”
(Ðối tác)
– Thưa Ni sư, lạc thọ lấy gì làm tương đương?
– Hiền giả Visakha, lạc thọ lấy khổ thọ làm tương đương.
– Thưa Ni sư, khổ thọ lấy gì làm tương đương?
– Hiền giả Visakha, khổ thọ lấy lạc thọ làm tương đương.
– Thưa Ni sư, bất khổ bất lạc thọ lấy gì làm tương đương?
– Hiền giả Visakha, bất khổ bất lạc thọ lấy vô minh làm tương đương.
– Thưa Ni sư, vô minh lấy gì làm tương đương?
– Hiền giả Visakha, vô minh lấy minh làm tương đương.
– Thưa Ni sư, minh lấy gì làm tương đương?
– Hiền giả Visakha, minh lấy giải thoát làm tương đương.
– Thưa Ni sư, giải thoát lấy gì làm tương đương?
– Hiền giả Visakha, giải thoát lấy Niết-bàn làm tương đương?
– Thưa Ni sư, Niết-bàn lấy gì làm tương đương?
– Hiền giả Visakha, câu hỏi đi quá xa, vượt ra ngoài giới hạn câu trả lời. Hiền giả Visakha, phạm hạnh là để thể nhập vào Niết-bàn, để vượt qua đến Niết-bàn, để đạt cứu cánh Niết-bàn. Hiền giả Visakha, nếu Hiền giả muốn, hãy đến chỗ Thế Tôn ở, và hỏi ý nghĩa này. Và Thế Tôn trả lời cho Hiền giả như thế nào, hãy như vậy thọ trì.
30. Sau đó, cư sĩ Visākha, hoan hỷ và vui mừng với lời của tỳ kheo ni Dhammadinnā, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ vị ấy, đi quanh giữ vị ấy bên phải mình, rồi đến gặp Đức Thế Tôn. Sau khi đảnh lễ Ngài, ông ngồi xuống một bên và kể lại toàn bộ cuộc đối thoại của mình với tỳ kheo ni Dhammadinnā cho Đức Thế Tôn nghe. Khi ông nói xong, Đức Thế Tôn bảo ông:
31. “Tỳ kheo ni Dhammadinnā là người trí tuệ, này Visākha, tỳ kheo ni Dhammadinnā có trí tuệ lớn. Nếu ông hỏi Ta ý nghĩa của điều này, Ta cũng sẽ giải thích cho ông [305] theo cùng một cách mà tỳ kheo ni Dhammadinnā đã giải thích. Ý nghĩa của nó là như vậy, và ông nên ghi nhớ như vậy.” [^480]
Đó là những gì Đức Thế Tôn đã nói. Cư sĩ Visākha hài lòng và hoan hỷ với lời của Đức Thế Tôn.
(Kết luận)
Rồi nam cư sĩ Visakha hoan hỷ, tín thọ lời Tỷ-kheo-ni Dhammadinna giảng, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Tỷ-kheo ni Dhammadinna, thân bên phải hướng về phía Tỷ-kheo-ni rồi từ biệt, đi đến chỗ Thế Tôn ở. Sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, nam cư sĩ Visakha thuật lại cho Thế Tôn tất cả câu chuyện đàm đạo với Tỷ-kheo-ni Dhammadinna. Khi nghe nói vậy, Thế Tôn nói với nam cư sĩ Visakha:
– Này Visakha, Tỷ-kheo-ni Dhammadinna là bậc Hiền trí! Này Visakha, Tỷ-kheo-ni Dhammadinna là bậc Ðại tuệ. Này Visakha, nếu Ông hỏi Ta ý nghĩa ấy, Ta cũng trả lời như Tỷ-kheo-ni Dhammadinna đã
trả lời. Ông đối với nghĩa này, hãy như vậy thọ trì.
Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Nam cư sĩ Visakha hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.
-ooOoo-
Từ ngữ: