MN 53. Kinh Người Hữu Học

(Sekha Sutta)

1. Tôi nghe như vầy. Một thời Thế Tôn trú ở xứ của dòng họ Thích Ca (Sakyans), tại Ca-tỳ-la-vệ (Kapilavatthu), trong vườn Nigrodha.

2. Vào lúc ấy, một giảng đường mới vừa được xây dựng cho dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ, và chưa có vị sa-môn (recluse - tu sĩ khổ hạnh), bà-la-môn (brahmin - tu sĩ thuộc giai cấp Bà-la-môn) hay bất kỳ người nào ở trong đó. Bấy giờ, những người dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ đi đến chỗ Thế Tôn. Sau khi đảnh lễ Ngài, họ ngồi xuống một bên và bạch rằng:

“Bạch Thế Tôn, một giảng đường mới vừa được xây dựng tại đây cho dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ, và chưa có vị sa-môn, bà-la-môn hay bất kỳ người nào ở trong đó. Bạch Thế Tôn, xin Thế Tôn hãy là người đầu tiên sử dụng giảng đường này. Sau khi Thế Tôn sử dụng trước, thì dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ sẽ sử dụng sau. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho chúng con.” [^557] [354]

3. Thế Tôn im lặng nhận lời. Khi thấy Ngài đã chấp thuận, họ từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Ngài, đi quanh Ngài về phía bên phải, rồi đi đến giảng đường. Họ trải thảm khắp giảng đường, chuẩn bị chỗ ngồi, đặt một bình nước lớn và treo một ngọn đèn dầu. Sau đó, họ quay lại chỗ Thế Tôn, đảnh lễ Ngài, đứng sang một bên và bạch rằng:

“Bạch Thế Tôn, giảng đường đã được trải thảm hoàn toàn, chỗ ngồi đã được chuẩn bị, bình nước lớn đã được đặt và đèn dầu đã được treo lên. Nay đã đến lúc, xin Thế Tôn tùy nghi thực hiện.”

4. Bấy giờ, Thế Tôn đắp y, mang bát và y ngoài, cùng Tăng đoàn các vị tỳ kheo (bhikkhus - nhà sư Phật giáo Nam truyền) đi đến giảng đường. Khi đến nơi, Ngài rửa chân rồi vào giảng đường, ngồi xuống cạnh cột trụ trung tâm, mặt hướng về phía đông. Các vị tỳ kheo cũng rửa chân rồi vào giảng đường, ngồi xuống cạnh bức tường phía tây, mặt hướng về phía đông, với Thế Tôn ở trước mặt. Những người dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ cũng rửa chân, vào giảng đường và ngồi xuống cạnh bức tường phía đông, mặt hướng về phía tây, với Thế Tôn ở trước mặt.

5. Sau đó, khi Thế Tôn đã khai thị, khích lệ, làm phấn chấn và sách tấn những người dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ bằng bài Pháp thoại trong phần lớn đêm, Ngài nói với Tôn giả A-nan (Ānanda):

“Này A-nan, hãy nói cho những người dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ về vị hữu học (sekha - người còn đang tu học, chưa phải A-la-hán) đã nhập vào đạo lộ (entered upon the way - đã bước vào con đường tu tập). [^558] Lưng Ta hơi mỏi. Ta sẽ nghỉ ngơi.”

“Vâng, bạch Thế Tôn,” Tôn giả A-nan đáp.

Rồi Thế Tôn xếp y tăng-già-lê (patchwork cloak - loại y gồm nhiều mảnh vải vá lại) làm tư và nằm xuống về phía hông phải theo dáng nằm sư tử, chân này gác lên chân kia, giữ chánh niệm và tỉnh giác, sau khi đã ghi nhớ trong tâm thời điểm thức dậy.

# 53. KINH HỮU HỌC

53. KINH HỮU HỌC (Sekha Sutta)

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn sống giữa các Sakya (Thích-ca), thành Kapilavatthu, tại tinh xá Nigrodha.

Lúc bấy giờ, một ngôi giảng đường mới được dựng lên không bao lâu cho các Sakya ở Kapilavatthu, và chưa được một Sa-môn, Bà-la-môn, hay một người nào đến ở. Rồi các Sakya ở Kapilavatthu đi đến chỗ Thế Tôn, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Các Sakya ở Kapilavatthu đang ngồi một bên, bạch Thế Tôn:

– Ở đây, bạch Thế Tôn, có một ngôi giảng đường mới, được dựng lên không bao lâu cho các Sakya ở Kapilavatthu, và chưa được một Sa-môn, Bà-la-môn, hay một người nào đến ở. Bạch Thế Tôn, Thế Tôn hãy dùng nhà giảng đường ấy trước tiên, rồi các Sakya ở Kapilavatthu sẽ dùng sau, và như vậy các vị Sakya ở Kapilavatthu sẽ hưởng hạnh phúc, an lạc lâu dài.

Thế Tôn im lặng nhận lời. Các vị Sakya ở Kapilavatthu, sau khi được biết Thế Tôn đã nhận lời, từ chỗ ngồi đứng dậy, đảnh lễ Thế Tôn, thân phía hữu hướng về Ngài, rồi đi đến ngôi giảng đường, sau khi đến, cho lấy nệm trải khắp giảng đường, sắp đặt chỗ ngồi, đặt ghè nước, treo đèn dầu, rồi đi đến chỗ Thế Tôn ở, sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn rồi đứng một bên. Các Sakya ở Kapilavatthu đứng một bên, bạch Thế Tôn:

– Bạch Thế Tôn, ngôi giảng đường đã được trải nệm tất cả, các chỗ ngồi đã được sắp đặt, ghè nước đã được đặt sẵn, đèn dầu đã được treo lên. Bạch Thế Tôn, Thế Tôn hãy làm những gì Thế Tôn nghĩ là hợp thời.

Rồi Thế Tôn đắp y, cầm y bát, cùng với chúng Tỷ-kheo Tăng đi đến giảng đường, sau khi đến Ngài rửa chân, bước vào ngôi giảng đường và ngồi xuống, dựa vào cột ở giữa, mặt hướng phía Ðông. Chúng Tỷ- kheo Tăng, sau khi rửa chân, bước vào giảng đường, ngồi dựa vào bức tường phía Tây, mặt hướng về phía Ðông, với Thế Tôn ngồi trước họ. Các Sakya ở thành Kapilavatthu cũng rửa chân, bước vào ngôi giảng đường, rồi ngồi xuống dựa vào bức tường phía Ðông, mặt hướng phía Tây, với Thế Tôn ngồi trước mặt. Rồi Thế Tôn cho đến quá nửa đêm, thuyết pháp, khai thị, khích lệ, làm cho phấn khởi, làm cho hoan hỷ các Sakya ở Kapilavatthu, rồi nói với Tôn giả Ananda:

– Này Ananda, hãy giảng hữu học đạo cho các Sakya ở Kapilavatthu. Ta bị đau lưng. Ta sẽ nằm nghỉ.

– Thưa vâng, bạch Thế Tôn.

Tôn giả Ananda vâng đáp Thế Tôn. Rồi Thế Tôn trải đại y gấp bốn lại, nằm xuống phía bên hông bên hữu như dáng nằm con sư tử chân gác trên chân với nhau, chánh niệm tỉnh giác, hướng niệm đến lúc ngồi dậy lại.

6. Bấy giờ, Tôn giả A-nan nói với Ma-ha-na-ma (Mahānāma) thuộc dòng Thích Ca như sau:

"Này Ma-ha-na-ma, ở đây, một vị thánh đệ tử (noble disciple - người đệ tử đã chứng đắc các quả vị thánh) là người có giới hạnh, hộ trì các căn (guards the doors of his sense faculties - kiểm soát các giác quan), tiết độ trong ăn uống (moderate in eating - ăn uống có chừng mực), và chuyên tâm tỉnh thức (devoted to wakefulness - nỗ lực giữ cho tâm tỉnh táo); vị ấy sở hữu bảy diệu pháp (satta saddhammā - bảy phẩm chất tốt đẹp); và vị ấy là người dễ dàng chứng đắc, không khó khăn, không mệt nhọc bốn tầng thiền na (jhānas - các tầng thiền định) thuộc về thắng tâm (higher mind - tâm cao thượng, tâm phát triển qua thiền định) và mang lại sự hiện tại lạc trú (pleasant abiding here and now - sự an trú dễ chịu ngay trong hiện tại). [355]

Rồi Tôn giả Ananda nói với Sakya Mahanama:

– Ở đây, này Mahanama, vị Thánh đệ tử, thành tựu giới hạnh, hộ trì các căn, biết tiết độ trong ăn uống, chú tâm cảnh giác, thành tựu bảy diệu pháp, hiện tại lạc trú bốn Thiền, thuộc tăng thượng tâm, chứng đắc không khó khăn, chứng đắc không mệt nhọc, chứng đắc không phí sức.

7. "Và thế nào là một vị thánh đệ tử có giới hạnh? Ở đây, một vị thánh đệ tử là người có giới đức, vị ấy an trú trong sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha (restraint of the Pātimokkha - sự kiểm soát hành vi theo giới luật Ba-la-đề-mộc-xoa dành cho tỳ kheo/tỳ kheo ni), vị ấy viên mãn trong hạnh và xứ (conduct and resort - cách hành xử và nơi nên lui tới/phạm vi hoạt động), thấy sự nguy hiểm trong những lỗi nhỏ nhặt nhất, và tu tập bằng cách thực hành các học giới (training precepts - các điều luật cần học tập và thực hành). Như vậy là một vị thánh đệ tử có giới hạnh.

Và này Mahanama, thế nào là vị Thánh đệ tử thành tựu giới hạnh ? Ở đây, này Mahanama, vị Thánh đệ tử có giới hạnh, sống chế ngự với sự chế ngự của giới bổn Patimokkha, đầy đủ oai nghi chánh hạnh, thấy nguy hiểm trong những lỗi nhỏ nhặt, thọ lãnh và tu học các học pháp. Này Mahanama, như vậy là vị Thánh đệ tử thành tựu giới hạnh.

8. "Và thế nào là một vị thánh đệ tử hộ trì các căn? Khi mắt thấy sắc, vị thánh đệ tử không nắm bắt tướng chung và tướng riêng (signs and features - các đặc điểm tổng quát và chi tiết của đối tượng). Vì nếu để nhãn căn không được bảo vệ, các pháp ác bất thiện (evil unwholesome states - các trạng thái tâm xấu ác, có hại) như tham ái và ưu bi (covetousness and grief - lòng tham muốn và nỗi buồn khổ) có thể xâm chiếm, nên vị ấy thực hành con đường chế ngự, hộ trì nhãn căn, thực hành sự thu thúc nhãn căn. Khi tai nghe tiếng… Khi mũi ngửi mùi… Khi lưỡi nếm vị… Khi thân chạm xúc… Khi ý nhận biết pháp, vị thánh đệ tử không nắm bắt tướng chung và tướng riêng. Vì nếu để ý căn không được bảo vệ, các pháp ác bất thiện như tham ái và ưu bi có thể xâm chiếm, nên vị ấy thực hành con đường chế ngự, hộ trì ý căn, thực hành sự thu thúc ý căn. Như vậy là một vị thánh đệ tử hộ trì các căn.

Và này Mahanama, thế nào là vị Thánh đệ tử hộ trì các căn ? Ở đây, này Mahanama, vị Thánh đệ tử, khi mắt thấy sắc, không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng. Những nguyên nhân gì vì nhãn căn không được chế ngự, khiến tham ưu, các ác, bất thiện pháp khởi lên, vị ấy tự chế ngự nguyên nhân ấy, hộ trì nhãn căn, thực hành sự hộ trì nhãn căn. Khi tai nghe tiếng… mũi ngửi hương… lưỡi nếm vị… thân cảm xúc… ý nhận thức các pháp, vị ấy không nắm giữ tướng chung, không nắm giữ tướng riêng. Những nguyên nhân gì vì ý căn không được chế ngự, khiến tham ưu, các ác, bất thiện pháp khởi lên, vị ấy chế ngự nguyên nhân ấy, hộ trì ý căn, thực hành sự hộ trì ý căn. Này Mahanama, như vậy là vị Thánh đệ tử hộ trì các căn.

9. "Và thế nào là một vị thánh đệ tử tiết độ trong ăn uống? Ở đây, quán xét một cách trí tuệ, vị thánh đệ tử dùng thức ăn không phải để vui đùa, không phải để say sưa, không phải vì mục đích làm cho thân thể đẹp đẽ hấp dẫn, mà chỉ để duy trì và bảo dưỡng thân này, để chấm dứt sự khó chịu, và để hỗ trợ cho phạm hạnh (holy life - đời sống trong sạch, cao thượng), với suy xét rằng: ‘Như vậy, ta sẽ chấm dứt cảm thọ cũ và không làm phát sinh cảm thọ mới (old feelings/new feelings - các cảm giác khó chịu cũ và ngăn không cho cảm giác mới phát sinh), ta sẽ được khỏe mạnh, không bị chê trách và sống thoải mái.’ Như vậy là một vị thánh đệ tử tiết độ trong ăn uống.

Và này Mahanama, thế nào là vị Thánh đệ tử biết tiết độ trong ăn uống ? Ở đây, này Mahanama, vị Thánh đệ tử chơn chánh giác sát, thọ dụng món ăn, không phải để vui đùa, không phải để đam mê, không phải để trang sức, không phải để tự làm đẹp mình, chỉ để thân này được duy trì, được bảo dưỡng, khỏi bị gia hại, để chấp trì Phạm hạnh, nghĩ rằng: “Như vậy ta diệt trừ các cảm thọ cũ và không cho khởi lên các cảm thọ mới; và ta sẽ không phạm lỗi lầm, sống được an ổn”. Này Mahanama, như vậy là vị Thánh đệ tử biết tiết độ trong sự ăn uống.

10. "Và thế nào là một vị thánh đệ tử chuyên tâm tỉnh thức? Ở đây, vào ban ngày, khi đi kinh hành và ngồi thiền, vị thánh đệ tử gột sạch tâm khỏi các triền cái (obstructive states - những trạng thái tâm ngăn che sự tiến bộ, như tham dục, sân hận, hôn trầm, trạo cử, nghi ngờ). Vào canh đầu ban đêm, khi đi kinh hành và ngồi thiền, vị ấy gột sạch tâm khỏi các triền cái. Vào canh giữa ban đêm, vị ấy nằm xuống về phía hông phải theo dáng nằm sư tử, chân này gác lên chân kia, giữ chánh niệm và tỉnh giác, sau khi đã ghi nhớ trong tâm thời điểm thức dậy. Sau khi thức dậy, vào canh cuối ban đêm, khi đi kinh hành và ngồi thiền, vị ấy gột sạch tâm khỏi các triền cái. Như vậy là một vị thánh đệ tử chuyên tâm tỉnh thức. [356]

Và này Mahanama, thế nào là vị Thánh đệ tử chú tâm cảnh giác ? Ở đây, này Mahanama, vị Thánh đệ tử ban ngày trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp, ban đêm trong canh một, trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp, ban đêm trong canh giữa, vị này nằm xuống phía hông bên phải, như dáng nằm con sư tử, chân gác trên chân với nhau, chánh niệm tỉnh giác, hướng niệm đến lúc ngồi dậy lại. Ban đêm trong canh cuối, khi đã thức dậy, trong khi đi kinh hành và trong khi đang ngồi, gột sạch tâm trí khỏi các chướng ngại pháp. Này Mahanama, như vậy là vị Thánh đệ tử chú tâm cảnh giác.

11. "Và thế nào là một vị thánh đệ tử sở hữu bảy diệu pháp? Ở đây, vị thánh đệ tử có tín (faith - niềm tin); vị ấy đặt niềm tin vào sự giác ngộ của Như Lai (Tathāgata - bậc đã đến như vậy/đi như vậy, một danh hiệu của Phật) như sau: ‘Thế Tôn là bậc A-la-hán (accomplished/arahant - bậc đã hoàn thiện, xứng đáng được cúng dường), Chánh Đẳng Giác (fully enlightened - bậc giác ngộ hoàn toàn), Minh Hạnh Túc (perfect in true knowledge and conduct - đầy đủ trí tuệ và đức hạnh), Thiện Thệ (sublime - bậc khéo đi, khéo đến), Thế Gian Giải (knower of worlds - bậc hiểu biết thế gian), Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Trượng Phu (incomparable leader of persons to be tamed - bậc lãnh đạo tối cao cho những người cần được huấn luyện), Thiên Nhân Sư (teacher of gods and humans - bậc thầy của trời và người), là Phật (enlightened - bậc đã giác ngộ), là Thế Tôn (blessed - bậc được tôn kính).’

12. "Vị ấy có tàm (shame - sự hổ thẹn với lương tâm khi làm điều xấu); vị ấy hổ thẹn về những hành vi sai trái qua thân, khẩu, và ý, hổ thẹn khi làm các điều ác, bất thiện.

13. "Vị ấy có quý (fear of wrongdoing - sự ghê sợ hậu quả của việc xấu); vị ấy sợ hãi những hành vi sai trái qua thân, khẩu, và ý, sợ hãi khi làm các điều ác, bất thiện. [^559]

14. "Vị ấy là người đa văn (learned much - nghe và học hỏi nhiều giáo pháp), ghi nhớ những gì đã học, tích lũy những gì đã học. Những lời dạy nào tốt đẹp ở phần đầu, tốt đẹp ở phần giữa, và tốt đẹp ở phần cuối, có ý nghĩa và lời văn đúng đắn, khẳng định một đời sống phạm hạnh hoàn toàn viên mãn và thanh tịnh – những lời dạy như vậy, vị ấy đã nghe nhiều, ghi nhớ, tụng đọc thuộc lòng, dùng tâm quán xét và khéo thể nhập bằng trí tuệ.

15. "Vị ấy có tinh tấn (energetic - siêng năng, nỗ lực) trong việc từ bỏ các pháp bất thiện và thực hành các pháp thiện; vị ấy kiên trì, nỗ lực vững vàng, không lơ là trong việc phát triển các pháp thiện.

16. "Vị ấy có niệm (mindfulness - sự chú tâm, ghi nhớ); vị ấy sở hữu niệm lực và sự khéo léo cao nhất; vị ấy nhớ lại và hồi tưởng những việc đã làm, những lời đã nói từ lâu. [^560]

17. "Vị ấy có trí tuệ; vị ấy sở hữu trí tuệ về sự sinh diệt (wisdom regarding rise and disappearance - trí tuệ thấy rõ sự hình thành và tan biến của các pháp), là trí tuệ cao thượng và thể nhập (noble and penetrative - trí tuệ siêu việt, có khả năng thấu suốt), dẫn đến sự đoạn tận khổ đau hoàn toàn (complete destruction of suffering - sự chấm dứt hoàn toàn mọi khổ não). [^561] Như vậy là một vị thánh đệ tử sở hữu bảy diệu pháp.

Và này Mahanama, thế nào là vị Thánh đệ tử thành tựu bảy diệu pháp ? Ở đây, này Mahanama, vị Thánh đệ tử có lòng tin, có lòng tin ở sự giác ngộ của Như Lai: Ngài là Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Ðẳng Giác, Minh Hạnh Túc, Thiện Thệ, Thế Gian Giải, Vô Thượng Sĩ, Ðiều Ngự Trượng Phu, Thiên Nhân Sư, Phật, Thế Tôn. Vị này có lòng tàm, tự xấu hổ vì thân ác hạnh, khẩu ác hạnh, ý ác hạnh, tự xấu hổ vì thành tựu ác, bất thiện pháp. Vị này có lòng quý, tự sợ hãi vì thân ác hạnh, khẩu ác hạnh, ý ác hạnh, tự sợ hãi vì thành tựu ác, bất thiện pháp. Vị này là vị đa văn, nhớ nghĩ những điều đã nghe, tích tụ những điều đã nghe. Những pháp nào, sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, có nghĩa, có văn, nói lên phạm hạnh hoàn toàn đầy đủ thanh tịnh, những pháp như vậy, vị ấy nghe nhiều, thọ trì, đọc tụng bằng lời, được ý suy tư, được chánh kiến thể nhập. Vị ấy sống tinh cần tinh tấn, trừ bỏ các pháp bất thiện, thành tựu các thiện pháp, nỗ lực, kiên trì, không từ bỏ gánh nặng đối với các thiện pháp. Vị ấy có niệm, thành tựu niệm tuệ tối thắng, nhớ lại, nhớ lại nhiều lần những gì đã làm từ lâu, đã nói từ lâu. Vị ấy có trí tuệ, thành tựu trí tuệ về sanh diệt, thành tựu Thánh thể nhập đưa đến chơn chánh đoạn tận khổ đau. Này Mahanama, như vậy vị Thánh đệ tử thành tựu bảy diệu pháp.

18. "Và thế nào là một vị thánh đệ tử dễ dàng chứng đắc, không khó khăn, không mệt nhọc bốn tầng thiền na thuộc về thắng tâm và mang lại sự hiện tại lạc trú? Ở đây, do ly dục (secluded from sensual pleasures - xa lìa các ham muốn thế tục), ly bất thiện pháp (secluded from unwholesome states - xa lìa các trạng thái tâm xấu ác), vị thánh đệ tử chứng và trú sơ thiền… Do làm lắng dịu tầm và tứ (applied and sustained thought - sự hướng tâm đến đối tượng và sự duy trì tâm trên đối tượng), vị ấy chứng và trú nhị thiền… Do ly hỷ (rapture - niềm vui thích, phấn khởi)… vị ấy chứng và trú tam thiền… Do xả lạc (pleasure - cảm giác dễ chịu, hạnh phúc) và khổ… vị ấy chứng và trú tứ thiền, trạng thái không khổ không lạc (neither-pain-nor-pleasure - trạng thái trung tính, không khổ không lạc), niệm thanh tịnh nhờ xả (equanimity - sự bình tâm, không dao động). Như vậy là một vị thánh đệ tử dễ dàng chứng đắc, không khó khăn, không mệt nhọc bốn tầng thiền na thuộc về thắng tâm và mang lại sự hiện tại lạc trú.

19. "Khi một vị thánh đệ tử đã trở thành người có giới hạnh, hộ trì các căn, tiết độ trong ăn uống, chuyên tâm tỉnh thức, sở hữu bảy diệu pháp, [357] dễ dàng chứng đắc, không khó khăn, không mệt nhọc bốn tầng thiền na thuộc về thắng tâm và mang lại sự hiện tại lạc trú, vị ấy được gọi là bậc hữu học đã nhập vào đạo lộ. Trứng của vị ấy không bị hư; vị ấy có khả năng phá vỡ (breaking out - sự đột phá, thoát ra khỏi trạng thái cũ, ẩn dụ cho giác ngộ), có khả năng giác ngộ, có khả năng đạt được sự an ổn vô thượng khỏi mọi ràng buộc (supreme security from bondage - sự giải thoát tối cao khỏi mọi ràng buộc, tức Niết Bàn).

Và này, Mahanama, thế nào là vị Thánh đệ tử hiện tại lạc trú bốn Thiền, thuộc tăng thượng tâm, chứng đắc không khó khăn, chứng đắc không mệt nhọc, chứng đắc không phí sức? Ở đây, này Mahanama, (vị ấy) ly dục, ly bất thiện pháp, chứng và trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ. Diệt tầm và tứ, vị ấy chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Ly hỷ trú xả, chánh niệm tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là xả niệm lạc trú, vị ấy chứng và trú Thiền thứ ba. Xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, vị ấy chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ, không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này Mahanama, như vậy là vị Thánh đệ tử hiện tại lạc trú bốn Thiền, thuộc tăng thượng tâm, chứng đắc không khó khăn, chứng đắc không mệt nhọc, chứng đắc không phí sức.

Này Mahanama, khi một vị Thánh đệ tử thành tựu giới hạnh như vậy, hộ trì các căn như vậy, biết tiết độ trong ăn uống như vậy, chú tâm cảnh giác như vậy, đầy đủ bảy diệu pháp như vậy, hiện tại lạc trú bốn Thiền, thuộc tăng thượng tâm, chứng đắc không khó khăn, chứng đắc không mệt nhọc, chứng đắc không phí sức như vậy, này Mahanama, vị Thánh đệ tử ấy được gọi là đang đi trên con đường hữu học, có trứng không bị hư hoại, có khả năng phá vỡ, có khả năng giác ngộ, có khả năng chứng đạt vô thượng an ổn khỏi các ách phược.

"Ví như có một con gà mái có tám, mười hoặc mười hai quả trứng, mà nó đã ấp, đã ủ, đã nuôi dưỡng đúng cách. [^562]

Dù cho nó không mong muốn: ‘Mong sao gà con của ta có thể dùng mỏ và móng chân mổ vỡ vỏ trứng và nở ra an toàn!’, nhưng đàn gà con vẫn có khả năng dùng mỏ và móng chân mổ vỡ vỏ trứng và nở ra an toàn. Cũng vậy, khi một vị thánh đệ tử đã trở thành người có giới hạnh… vị ấy được gọi là bậc hữu học đã nhập vào đạo lộ. Trứng của vị ấy không bị hư; vị ấy có khả năng phá vỡ, có khả năng giác ngộ, có khả năng đạt được sự an ổn vô thượng khỏi mọi ràng buộc.

20. "Khi đã đạt đến chính niệm tối thượng thanh tịnh nhờ xả ấy, [^563] vị thánh đệ tử này nhớ lại nhiều đời quá khứ của mình…(như trong Kinh số 51, đoạn 24)… Như vậy, vị ấy nhớ lại nhiều đời quá khứ cùng với các khía cạnh và chi tiết của chúng. Đây là sự phá vỡ lần thứ nhất của vị ấy, giống như gà con phá vỡ vỏ trứng.

21. "Khi đã đạt đến chính niệm tối thượng thanh tịnh nhờ xả ấy, với thiên nhãn (divine eye - khả năng nhìn thấy các cảnh giới khác và sự tái sinh của chúng sinh), vốn thanh tịnh và vượt xa mắt người thường, vị thánh đệ tử này thấy chúng sinh chết đi và tái sinh…(như trong Kinh số 51, đoạn 25)… vị ấy hiểu rõ chúng sinh trôi lăn tùy theo nghiệp của họ. Đây là sự phá vỡ lần thứ hai của vị ấy, giống như gà con phá vỡ vỏ trứng.

22. "Khi đã đạt đến chính niệm tối thượng thanh tịnh nhờ xả ấy, nhờ tự mình chứng ngộ bằng thắng trí (direct knowledge - sự hiểu biết trực tiếp, không qua suy luận), vị thánh đệ tử này ngay trong hiện tại chứng đạt và an trú trong tâm giải thoát (deliverance of mind - sự giải thoát khỏi tham ái) và tuệ giải thoát (deliverance by wisdom - sự giải thoát khỏi vô minh), là vô lậu (taintless - không còn các phiền não, ô nhiễm) do sự đoạn tận các lậu hoặc (destruction of the taints - sự chấm dứt hoàn toàn các phiền não, ô nhiễm). [358] Đây là sự phá vỡ lần thứ ba của vị ấy, giống như gà con phá vỡ vỏ trứng. [^564]

23. "Khi một vị thánh đệ tử có giới hạnh, đó là hạnh (conduct - hành vi, cách cư xử, thực hành) của vị ấy. Khi vị ấy hộ trì các căn, đó là hạnh của vị ấy. Khi vị ấy tiết độ trong ăn uống, đó là hạnh của vị ấy. Khi vị ấy chuyên tâm tỉnh thức, đó là hạnh của vị ấy. Khi vị ấy sở hữu bảy diệu pháp, đó là hạnh của vị ấy. Khi vị ấy dễ dàng chứng đắc, không khó khăn, không mệt nhọc bốn tầng thiền na thuộc về thắng tâm và mang lại sự hiện tại lạc trú, đó là hạnh của vị ấy. [^565]

24. "Khi vị ấy nhớ lại nhiều đời quá khứ… cùng với các khía cạnh và chi tiết của chúng, đó là minh (true knowledge - trí tuệ thấy biết đúng sự thật) của vị ấy. Khi, với thiên nhãn… vị ấy thấy chúng sinh chết đi và tái sinh và hiểu rõ chúng sinh trôi lăn tùy theo nghiệp của họ, đó là minh của vị ấy. Khi, nhờ tự mình chứng ngộ bằng thắng trí, vị ấy ngay trong hiện tại chứng đạt và an trú trong tâm giải thoát và tuệ giải thoát, là vô lậu do sự đoạn tận các lậu hoặc, đó là minh của vị ấy.

25. "Vị thánh đệ tử này như vậy được gọi là người viên mãn về minh, viên mãn về hạnh, viên mãn cả minh lẫn hạnh. Và bài kệ này đã được Phạm thiên Sanankumāra (Brahmā Sanankumāra) nói lên:

'Dòng dõi quý tộc (Khattiya) được xem là
Tối thượng giữa người đời xét theo dòng dõi;
Nhưng giữa trời và người, bậc tối thắng là
Người viên mãn minh và hạnh.'

“Bài kệ đó đã được Phạm thiên Sanankumāra khéo hát lên, không phải vụng hát; đã được khéo nói lên, không phải vụng nói; bài kệ đó có ý nghĩa, không vô nghĩa; và đã được Thế Tôn chấp thuận.” [^566]

26. Bấy giờ, Thế Tôn đứng dậy và nói với Tôn giả A-nan như sau: “Lành thay, lành thay, A-nan! Thật tốt khi ông đã nói cho những người dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ về vị hữu học đã nhập vào đạo lộ.” [359]

Đó là những lời Tôn giả A-nan đã nói. Bậc Đạo Sư đã tán thành. Những người dòng họ Thích Ca ở Ca-tỳ-la-vệ đã hoan hỷ và vui thích với những lời của Tôn giả A-nan.

Này Mahanama, ví như có tám, có mười hay có mười hai trứng gà, được gà mái khéo ấp ngồi, khéo ấp nóng, khéo ấp dưỡng; dầu cho con gà mái ấy không khởi lên ý muốn: “Mong rằng, các con gà con của ta, sau khi phá vỡ vỏ trứng với móng chân, hay với mỏ của chúng, thoát ra ngoài một cách an toàn”. Những con gà con ấy, sau khi phá vỡ vỏ trứng với móng chân hay mỏ của chúng, có thể thoát ra ngoài một cách an toàn. Cũng vậy, này Mahanama khi một vị Thánh đệ tử, thành tựu giới hạnh như vậy, hộ trì các căn như vậy, biết tiết độ trong ăn uống như vậy, chú tâm cảnh giác như vậy, đầy đủ bảy diệu pháp như vậy, hiện tại lạc trú bốn Thiền, thuộc tăng thượng tâm, chứng đắc không khó khăn, chứng đắc không mệt nhọc, chứng đắc không phí sức như vậy, này Mahanama, vị Thánh đệ tử ấy được gọi là đang đi trên con đường hữu học, có trứng không bị hư hoại, có khả năng phá vỡ, có khả năng giác ngộ, có khả năng chứng đạt vô thượng an ổn khỏi các ách phược.

Này Mahanama, vị Thánh đệ tử ấy, khi chứng được vô thượng xả niệm thanh tịnh này, nhớ đến các đời sống quá khứ sai biệt, như một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, hai mươi đời, bốn mươi đời, năm mươi đời, một trăm đời, một ngàn đời, một trăm ngàn đời, nhiều hoại kiếp, nhiều thành kiếp. Vị ấy nhớ rằng: “Tại chỗ kia, ta có tên như thế này, dòng họ như thế này, giai cấp như thế này, ăn uống như thế này, thọ khổ lạc như thế này, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi tại chỗ kia, ta được sanh ra tại chỗ nọ. Tại chỗ ấy, ta có tên như thế này, dòng họ như thế này, giai cấp như thế này, ăn uống như thế này, thọ khổ lạc như thế này, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi chết tại chỗ nọ, ta được sanh ra ở đây”. Như vậy vị ấy nhớ đến những đời sống quá khứ, cũng với các nét đại cương và các chi tiết. Ðây là sự phá vỡ thứ nhất của con gà con ra khỏi vỏ trứng.

Này Mahanama, vị Thánh đệ tử ấy, khi chứng được vô thượng xả niệm thanh tịnh này, với thiên nhãn thuần tịnh siêu nhân thấy sự sống chết của chúng sanh. Vị ấy biết rõ rằng, chúng sanh người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẽ kẻ thô xấu, người may mắn kẻ bất hạnh đều do hạnh nghiệp của họ. Vị ấy nghĩ rằng: "Thật sự những vị chúng sanh này thành tựu những ác hạnh về thân, thành tựu những ác hạnh về lời nói, thành tựu những ác hạnh về ý, phỉ báng các bậc Thánh, theo tà kiến, tạo các nghiệp theo tà kiến. Những người này, sau khi thân hoại mạng chung, phải sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Còn những vị chúng sanh này thành tựu những thiện hạnh về thân, thành tựu những thiện hạnh về lời nói, thành tựu những thiện hạnh về ý, không phỉ báng các bậc Thánh, theo chánh kiến, tạo các nghiệp theo chánh kiến, những người này, sau khi thân hoại mạng chung, được sanh lên các thiện thú, Thiên giới, trên đời này. Như vậy, vị ấy với thiên nhãn thuần tịnh, siêu nhân, thấy sự sống chết của chúng sanh. Vị ấy tuệ tri rõ rằng chúng sanh, người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẽ kẻ thô xấu, người may mắn kẻ bất hạnh đều do hạnh nghiệp của họ. Ðây là sự phá vỡ thứ hai của con gà con ra khỏi vỏ trứng.

Này Mahanama, vị Thánh đệ tử ấy, khi chứng được vô thượng xả niệm thanh tịnh này, với sự đoạn tận các lậu hoặc, tự mình ngay trong hiện tại với thắng trí, chứng ngộ, chứng đạt và an trú ngay trong hiện tại, vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát. Ðây là sự phá vỡ thứ ba của con gà con ra khỏi vỏ trứng.

Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào thành tựu giới hạnh, như vậy thuộc về hạnh đức của vị ấy. Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào hộ trì các căn, như vậy thuộc về hạnh đức của vị ấy. Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào có tiết độ trong ăn uống, như vậy thuộc về hạnh đức của vị ấy. Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào chú tâm cảnh giác, như vậy thuộc về hạnh đức của vị ấy. Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào đầy đủ bảy diệu pháp, như vậy thuộc về hạnh đức của vị ấy. Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào hiện tại lạc trú bốn Thiền, thuộc tăng thượng tâm, chứng đắc không khó khăn, chứng đắc không mệt

nhọc, chứng đắc không phí sức, như vậy thuộc về hạnh đức của vị ấy.

Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào, nhớ đến các đời sống quá khứ sai biệt, như một đời, hai đời… (như trên)… cùng với các nét đại cương và các chi tiết, như vậy thuộc về trí đức của vị ấy. Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào với thiên nhãn thuần tịnh, siêu nhân, thấy sự sống chết của chúng sanh. Vị ấy biết rõ rằng chúng sanh người hạ liệt kẻ cao sang, người đẹp đẽ kẻ thô xấu, người may mắn kẻ bất hạnh… (như trên)… đều do hạnh nghiệp của họ, như vậy thuộc về trí đức của vị ấy. Này Mahanama, vị Thánh đệ tử nào với sự đoạn tận các lậu hoặc, tự mình ngay trong hiện tại với thắng trí chứng ngộ, chứng đạt và an trú ngay trong hiện tại vô lậu tâm giải thoát, tuệ giải thoát, như vậy thuộc về trí đức của vị ấy.

Như vậy, này Mahanama, vị Thánh đệ tử được gọi là minh cụ túc, hạnh cụ túc, minh hạnh cụ túc. Này Mahanama, Phạm thiên Sanankumara (Thường Ðồng Hình Phạm thiên) có nói bài kệ như sau:

Chúng sanh tin giai cấp
Vương tộc là tối thượng.
Vị minh hạnh cụ túc,
Tối thắng ở Nhơn Thiên.

Này Mahanama, bài kệ ấy được Phạm thiên Sanankumara khéo hát, không phải vụng hát, khéo nói, không phải vụng nói, có ý nghĩa, không phải vô nghĩa, và được Thế Tôn ấn khả.

Rồi Thế Tôn ngồi dậy, nói với Tôn giả Ananda:

– Lành thay, lành thay Ananda ! Thật lành thay, này Ananda, người đã giảng hữu học đạo cho các Sakya (Thích ca) ở Kapilavatthu (Ca-tỳ-la-vệ).

Tôn giả Ananda thuyết giảng như vậy, bậc Ðạo Sư ấn khả. Các vị Sakya ở Kapilavatthu hoan hỷ tín thọ lời Tôn giả Ananda dạy.

-ooOoo-

Từ ngữ:

• tỳ kheo / bhikkhu / bhikkhu: Nhà sư Phật giáo Nam truyền đã thọ giới cụ túc.
• hữu học / sekha / disciple in higher training: Người còn đang tu học trên con đường giải thoát, chưa đạt đến quả vị A-la-hán (vô học), bao gồm các bậc từ Tu-đà-hoàn đến A-na-hàm.
• nhập vào đạo lộ / entered upon the way / entered upon the way: Đã bắt đầu bước đi trên con đường tu tập hướng đến giải thoát.
• bảy diệu pháp / satta saddhammā / seven good qualities: Bảy phẩm chất tốt đẹp của người tu tập, bao gồm: tín (niềm tin), tàm (hổ thẹn với lương tâm), quý (ghê sợ tội lỗi), đa văn (học hỏi nhiều), tinh tấn (nỗ lực), niệm (chú tâm), tuệ (trí tuệ).
• thiền na / jhāna / jhāna: Các tầng thiền định sâu, trạng thái tâm vắng lặng, tập trung cao độ, đạt được qua thực hành thiền định.
• thắng tâm / adhi-citta / higher mind: Tâm cao thượng, tâm đã được phát triển và nâng cao thông qua việc tu tập thiền định, đặc biệt là các tầng thiền na.
• hiện tại lạc trú / diṭṭha-dhamma-sukha-vihāra / pleasant abiding here and now: Sự an trú trong trạng thái hạnh phúc, dễ chịu ngay trong cuộc sống hiện tại, thường là kết quả của việc chứng đắc các tầng thiền na.
• sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha / pātimokkha-saṃvara / restraint of the Pātimokkha: Sự kiểm soát, chế ngự hành vi của thân và khẩu theo các điều giới luật được quy định trong Pātimokkha (Ba-la-đề-mộc-xoa), bộ giới luật cốt lõi của Tăng đoàn.
• hạnh và xứ / ācāra-gocara / conduct and resort: Hạnh (ācāra) là cách hành xử, đức hạnh; Xứ (gocara) là nơi lui tới, phạm vi hoạt động, môi trường sống thích hợp cho sự tu tập.
• học giới / sikkhāpada / training precepts: Các điều luật, quy tắc mà người tu sĩ (hoặc cư sĩ giữ giới) cần học tập và thực hành để rèn luyện thân tâm.
• tướng chung và tướng riêng / nimitta-anubyañjana / signs and features: Nimitta (tướng chung) là đặc điểm tổng quát, khái quát của một đối tượng; Anubyañjana (tướng riêng) là các đặc điểm chi tiết, cụ thể của đối tượng đó. Việc không nắm bắt chúng giúp tránh khởi lên tham ái hay sân hận.
• pháp ác bất thiện / pāpaka akusala dhamma / evil unwholesome states: Các trạng thái tâm tiêu cực, xấu xa, có hại, gây đau khổ cho mình và người khác, đi ngược lại con đường giải thoát (ví dụ: tham, sân, si).
• tham ái và ưu bi / abhijjhā-domanassa / covetousness and grief: Tham ái (abhijjhā) là lòng tham muốn, thèm khát mãnh liệt; Ưu bi (domanassa) là nỗi buồn khổ, phiền muộn, bất mãn về mặt tinh thần.
• phạm hạnh / brahmacariya / holy life: Đời sống trong sạch, cao thượng, thường chỉ đời sống xuất gia hoặc sự thực hành tiết dục và các giới luật nhằm mục đích giải thoát.
• cảm thọ cũ và cảm thọ mới / purāṇa vedanā - nava vedanā / old feelings - new feelings: Trong ngữ cảnh này, chỉ việc chịu đựng cảm giác khó chịu (đói) đã có (cảm thọ cũ) và không tạo ra cảm giác khó chịu mới do ăn quá no (cảm thọ mới).
• triền cái / nīvaraṇa / obstructive states: Năm trạng thái tâm ngăn che, cản trở sự phát triển của thiền định và trí tuệ: tham dục (kāmacchanda), sân hận (vyāpāda), hôn trầm thụy miên (thīna-middha), trạo cử hối quá (uddhacca-kukkucca), và nghi ngờ (vicikicchā).
• tín / saddhā / faith: Niềm tin trong sạch, dựa trên sự hiểu biết đối với Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng) và luật Nghiệp báo.
• Như Lai / Tathāgata / Tathāgata: Danh hiệu của Đức Phật, có nghĩa là “Người đã đến như vậy” hoặc “Người đã đi như vậy”, chỉ sự chứng ngộ chân lý tối hậu không thể diễn tả.
• A-la-hán / arahant / accomplished: Bậc Thánh đã đoạn trừ hoàn toàn phiền não, chấm dứt sinh tử luân hồi, xứng đáng được cúng dường.
• Chánh Đẳng Giác / sammā-sambuddha / fully enlightened: Bậc giác ngộ hoàn toàn, tự mình tìm ra chân lý và thuyết giảng cho chúng sinh, như Đức Phật Thích Ca Mâu Ni.
• Minh Hạnh Túc / vijjā-caraṇa-sampanna / perfect in true knowledge and conduct: Người đầy đủ cả trí tuệ (minh) và đức hạnh, sự thực hành (hạnh).
• Thiện Thệ / sugata / sublime: Danh hiệu của Đức Phật, có nghĩa là “Người khéo đi” hoặc “Người khéo đến”, chỉ sự viên mãn trong tu tập và chứng đắc Niết Bàn.
• Thế Gian Giải / loka-vidū / knower of worlds: Danh hiệu của Đức Phật, có nghĩa là “Người hiểu biết thế gian”, bao gồm thế giới chúng sinh, thế giới vật chất và thế giới khổ đau.
• Vô Thượng Sĩ Điều Ngự Trượng Phu / anuttaro purisa-damma-sārathi / incomparable leader of persons to be tamed: Danh hiệu của Đức Phật, có nghĩa là “Bậc tối cao dẫn dắt những người cần được huấn luyện”, không ai có thể sánh bằng.
• Thiên Nhân Sư / satthā deva-manussānaṃ / teacher of gods and humans: Danh hiệu của Đức Phật, có nghĩa là “Bậc thầy của trời và người”.
• Phật / Buddha / enlightened: Bậc đã giác ngộ hoàn toàn chân lý.
• Thế Tôn / Bhagavā / blessed: Danh hiệu tôn kính dành cho Đức Phật, có nghĩa là “Bậc được tôn quý”, “Bậc có đầy đủ phước đức”.
• tàm / hiri / shame: Sự hổ thẹn với lương tâm khi làm điều xấu ác, một phẩm chất đạo đức quan trọng.
• quý / ottappa / fear of wrongdoing: Sự ghê sợ hậu quả xấu ác của tội lỗi, sự e sợ dư luận xã hội chê trách khi làm điều sai trái, một phẩm chất đạo đức quan trọng.
• đa văn / bahussuta / learned much: Người đã nghe, học hỏi và ghi nhớ nhiều giáo pháp của Đức Phật.
• tinh tấn / viriya / energetic: Sự siêng năng, nỗ lực không ngừng trong việc tu tập, từ bỏ điều ác, làm điều thiện và thanh lọc tâm ý.
• niệm / sati / mindfulness: Sự chú tâm, tỉnh giác, ghi nhớ không quên đối tượng đang quán sát (thân, thọ, tâm, pháp) hoặc công việc đang làm.
• trí tuệ về sự sinh diệt / udayabbaya-ñāṇa / wisdom regarding rise and disappearance: Trí tuệ thấy rõ sự hình thành (sinh) và tan biến (diệt) của tất cả các pháp hữu vi (thân và tâm), một giai đoạn quan trọng trong thiền quán Vipassanā.
• cao thượng và thể nhập / ariya ñāṇa - nibbedhika paññā / noble and penetrative wisdom: Trí tuệ siêu việt của bậc Thánh (ariya) và trí tuệ có khả năng thâm nhập, thấu suốt (nibbedhika) bản chất của thực tại.
• đoạn tận khổ đau / dukkhakkhaya / complete destruction of suffering: Sự chấm dứt hoàn toàn mọi khổ não, mục tiêu cuối cùng của đạo Phật, đồng nghĩa với Niết Bàn.
• ly dục / vivicc’eva kāmehi / secluded from sensual pleasures: Sự xa lìa, tách khỏi các ham muốn liên quan đến năm giác quan (sắc, thanh, hương, vị, xúc).
• ly bất thiện pháp / vivicca akusalehi dhammehi / secluded from unwholesome states: Sự xa lìa, tách khỏi các trạng thái tâm xấu ác, có hại như tham, sân, si, triền cái.
• tầm và tứ / vitakka-vicāra / applied and sustained thought: Tầm (vitakka) là sự hướng tâm ban đầu đến đối tượng thiền; Tứ (vicāra) là sự duy trì tâm trên đối tượng đó, khảo sát đối tượng. Hai yếu tố này có mặt trong sơ thiền và vắng mặt từ nhị thiền trở đi.
• hỷ / pīti / rapture: Niềm vui thích, phấn khởi, một trạng thái tâm tích cực phát sinh trong quá trình thiền định, có mặt trong sơ thiền và nhị thiền.
• lạc / sukha / pleasure: Cảm giác dễ chịu, hạnh phúc, an lạc về thân và tâm, có mặt trong ba tầng thiền đầu tiên.
• không khổ không lạc / adukkham-asukham / neither-pain-nor-pleasure: Trạng thái cảm thọ trung tính, vượt lên trên khổ và lạc, đặc trưng của tứ thiền.
• xả / upekkhā / equanimity: Sự bình tâm, quân bình, không dao động trước các đối tượng dễ chịu hay khó chịu; cũng là trạng thái cảm thọ trung tính (không khổ không lạc) trong tứ thiền.
• phá vỡ / abhinibbhidā / breaking out: Sự đột phá, thoát ra khỏi giới hạn, ẩn dụ cho việc vượt qua các giai đoạn tu tập, đặc biệt là ba minh (tri kiến).
• an ổn vô thượng khỏi mọi ràng buộc / anuttara yoga-khema / supreme security from bondage: Sự giải thoát tối cao khỏi mọi khổ ách (yoga), tức là Niết Bàn, trạng thái an ổn tuyệt đối.
• thiên nhãn / dibba-cakkhu / divine eye: Một trong những thắng trí (abhiññā), khả năng nhìn thấy các cảnh giới khác, thấy sự tái sinh của chúng sinh tùy theo nghiệp.
• thắng trí / abhiññā / direct knowledge: Sự hiểu biết trực tiếp, siêu việt, không qua suy luận thông thường, đạt được qua tu tập thiền định cao độ.
• tâm giải thoát / ceto-vimutti / deliverance of mind: Sự giải thoát tâm khỏi tham ái và các phiền não liên quan đến cảm xúc.
• tuệ giải thoát / paññā-vimutti / deliverance by wisdom: Sự giải thoát nhờ trí tuệ, đoạn trừ vô minh và các phiền não liên quan đến nhận thức sai lầm.
• vô lậu / anāsava / taintless: Không còn các lậu hoặc (āsava), tức là các phiền não, ô nhiễm vi tế đã bị đoạn trừ hoàn toàn.
• đoạn tận các lậu hoặc / āsavakkhaya / destruction of the taints: Sự chấm dứt hoàn toàn các lậu hoặc (dục lậu, hữu lậu, kiến lậu, vô minh lậu), đồng nghĩa với chứng đắc A-la-hán quả.
• hạnh / caraṇa / conduct: Hành vi, cách cư xử, sự thực hành giới luật và các pháp môn tu tập.
• minh / vijjā / true knowledge: Trí tuệ thấy biết đúng sự thật, đặc biệt là ba minh: Túc mạng minh (nhớ đời quá khứ), Thiên nhãn minh (thấy sự sinh tử của chúng sinh), Lậu tận minh (biết rõ sự đoạn tận lậu hoặc).