MN 83. Vua Makhādeva
(Kinh Makhādeva - Makhādeva Sutta)
1. Như vầy tôi nghe. [^806] Một thời, Đức Thế Tôn trú tại Mithilā, trong Vườn Xoài Makhādeva. [^807]
2. Bấy giờ, tại một nơi nọ, Đức Thế Tôn mỉm cười. Tôn giả Ānanda suy nghĩ: “Do nhân gì, duyên gì, Đức Thế Tôn mỉm cười? Các bậc Như Lai (Tathāgatas - bậc đã đến/đi như vậy, danh hiệu chỉ Đức Phật) không mỉm cười mà không có lý do.” Thế rồi, ngài sửa lại y trên một bên vai, chắp tay hướng về Đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, do nhân gì, duyên gì, Ngài mỉm cười? Các bậc Như Lai không mỉm cười mà không có lý do.”
3. "Này Ānanda, xưa kia, cũng tại Mithilā này, có một vị vua tên là Makhādeva. Ngài là một vị vua đức độ, trị vì theo Chánh Pháp (Dhamma - giáo pháp, sự thật, quy luật tự nhiên), một vị đại vương vững vàng trong Chánh Pháp. [^808] Ngài hành xử theo Chánh Pháp đối với các vị bà la môn và gia chủ, đối với dân thành thị và nông thôn, và ngài giữ các ngày Bố-tát (Uposatha days - ngày trai giới, tu tập đặc biệt của Phật tử tại gia và xuất gia) [75] vào ngày mười bốn, rằm và mùng tám mỗi nửa tháng. [^809]
4. "Sau nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm, vua Makhādeva bảo người thợ cạo của mình rằng: ‘Này người thợ cạo tốt lành, khi nào ngươi thấy tóc bạc xuất hiện trên đầu ta, hãy báo cho ta biết.’ - ‘Tâu bệ hạ, vâng ạ,’ người ấy đáp. Và sau nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm, người thợ cạo thấy tóc bạc mọc trên đầu vua Makhādeva. [^810] Khi thấy vậy, ông tâu với vua: ‘Tâu bệ hạ, các sứ giả của trời (divine messengers - dấu hiệu của sự già, bệnh, chết nhắc nhở về tính vô thường) đã xuất hiện; thần thấy tóc bạc đang mọc trên đầu bệ hạ.’ - ‘Vậy thì, này người thợ cạo tốt lành, hãy cẩn thận dùng nhíp nhổ những sợi tóc bạc đó và đặt vào lòng bàn tay ta.’ - ‘Tâu bệ hạ, vâng ạ,’ ông đáp, rồi cẩn thận dùng nhíp nhổ những sợi tóc bạc đó và đặt vào lòng bàn tay vua. "Bấy giờ, vua Makhādeva ban tặng thị trấn tốt nhất cho người thợ cạo, rồi gọi vị hoàng tử, con trai cả của mình, đến và nói: ‘Này hoàng tử thân mến, các sứ giả của trời đã xuất hiện; tóc bạc đã mọc trên đầu ta. Ta đã hưởng thụ các dục lạc của loài người; nay đã đến lúc tìm cầu các dục lạc của chư thiên. Này hoàng tử thân mến, hãy đến đây, tiếp nhận vương quyền. Ta sẽ cạo bỏ râu tóc, đắp y vàng (yellow robe - trang phục của tu sĩ Phật giáo), và xuất gia (go forth from the home life into homelessness - từ bỏ đời sống gia đình để sống đời không nhà, tu tập) từ bỏ đời sống gia đình, sống không nhà cửa. Và này hoàng tử thân mến, khi nào con cũng thấy tóc bạc mọc trên đầu mình, thì sau khi ban tặng thị trấn tốt nhất cho người thợ cạo, và sau khi đã cẩn thận trao truyền vương quyền cho hoàng tử, con trai cả của con, hãy cạo bỏ râu tóc, đắp y vàng, và xuất gia từ bỏ đời sống gia đình, sống không nhà cửa. Hãy tiếp nối truyền thống tốt đẹp này do ta thiết lập và đừng là người cuối cùng. Này hoàng tử thân mến, khi có hai người đang sống, nếu người nào làm gián đoạn truyền thống tốt đẹp này – người đó là người cuối cùng trong số họ. Vì vậy, này hoàng tử thân mến, ta nói với con: Hãy tiếp nối truyền thống tốt đẹp [76] này do ta thiết lập và đừng là người cuối cùng.’
5. "Rồi, sau khi ban tặng thị trấn tốt nhất cho người thợ cạo và cẩn thận trao truyền vương quyền cho hoàng tử, con trai cả của mình, tại Vườn Xoài Makhādeva này, ngài đã cạo bỏ râu tóc, đắp y vàng, và xuất gia từ bỏ đời sống gia đình, sống không nhà cửa.
"Ngài an trú, biến mãn một phương với tâm thấm nhuần tâm từ (loving-kindness - mettā - lòng yêu thương không vị kỷ, mong cho chúng sinh được an lạc), cũng vậy phương thứ hai, cũng vậy phương thứ ba, cũng vậy phương thứ tư; như thế nào ở trên, ở dưới, bề ngang, khắp nơi, cùng khắp thế giới, ngài an trú biến mãn với tâm thấm nhuần tâm từ, bao la, cao thượng, vô lượng, không hận thù, không sân độc.
"Ngài an trú, biến mãn một phương với tâm thấm nhuần tâm bi (compassion - karuṇā - lòng thương xót, mong cho chúng sinh thoát khổ)… với tâm thấm nhuần tâm hỷ (appreciative joy - muditā - niềm vui khi thấy người khác hạnh phúc, thành công)… với tâm thấm nhuần tâm xả (equanimity - upekkhā - sự bình thản, không thiên vị, không phân biệt), cũng vậy phương thứ hai, cũng vậy phương thứ ba, cũng vậy phương thứ tư; như thế nào ở trên, ở dưới, bề ngang, khắp nơi, cùng khắp thế giới, ngài an trú biến mãn với tâm thấm nhuần tâm xả, bao la, cao thượng, vô lượng, không hận thù, không sân độc.
6. "Trong tám mươi bốn ngàn năm, vua Makhādeva vui chơi như trẻ thơ; trong tám mươi bốn ngàn năm, ngài làm thái tử nhiếp chính; trong tám mươi bốn ngàn năm, ngài trị vì vương quốc; trong tám mươi bốn ngàn năm, ngài sống đời sống phạm hạnh (holy life - brahmacariya - đời sống trong sạch, thanh tịnh, thường bao gồm việc giữ giới và tu thiền) tại Vườn Xoài Makhādeva này sau khi cạo bỏ râu tóc, đắp y vàng, và xuất gia từ bỏ đời sống gia đình, sống không nhà cửa. Do tu tập tứ vô lượng tâm (four divine abodes - catasso appamaññāyo / cattāri brahmavihārā - bốn trạng thái tâm cao thượng: từ, bi, hỷ, xả), sau khi thân hoại mạng chung (dissolution of the body, after death - sau khi chết), ngài tái sanh lên cõi Phạm thiên (Brahma-world - cảnh giới cao hơn cõi người và cõi trời dục giới, nơi chúng sinh có đời sống lâu dài và an lạc hơn do tu thiền định).
7-9. "Sau nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm, con trai vua Makhādeva bảo người thợ cạo của mình rằng:…(như trên, §§4-6, đọc là “con trai vua Makhādeva” trong toàn bộ phần này)…[77, 78]…Do tu tập tứ vô lượng tâm, sau khi thân hoại mạng chung, vị ấy tái sanh lên cõi Phạm thiên.
10. "Con cháu của con trai vua Makhādeva, tổng cộng tám mươi bốn ngàn vị vua nối tiếp nhau, sau khi cạo bỏ râu tóc và đắp y vàng, đã xuất gia từ bỏ đời sống gia đình, sống không nhà cửa tại Vườn Xoài Makhādeva này. Họ an trú, biến mãn một phương với tâm thấm nhuần tâm từ… với tâm bi… với tâm hỷ… với tâm xả… không sân độc.
11. "Trong tám mươi bốn ngàn năm, họ vui chơi như trẻ thơ; trong tám mươi bốn ngàn năm, họ làm thái tử nhiếp chính; trong tám mươi bốn ngàn năm, họ trị vì vương quốc; trong tám mươi bốn ngàn năm, họ sống đời sống phạm hạnh tại Vườn Xoài Makhādeva này sau khi cạo bỏ râu tóc, đắp y vàng, và xuất gia từ bỏ đời sống gia đình, sống không nhà cửa. Do tu tập tứ vô lượng tâm, sau khi thân hoại mạng chung, họ tái sanh lên cõi Phạm thiên.
12. "Nimi là vị vua cuối cùng trong số các vị vua đó. Ngài là một vị vua đức độ, trị vì theo Chánh Pháp, một vị đại vương vững vàng trong Chánh Pháp. Ngài hành xử theo Chánh Pháp đối với các vị bà la môn và gia chủ, đối với dân thành thị và nông thôn, và ngài giữ các ngày Bố-tát vào ngày mười bốn, rằm và mùng tám mỗi nửa tháng.
13. "Này Ānanda, một lần nọ, khi chư thiên cõi Ba Mươi Ba (gods of the Thirty-three - Tāvatiṃsa - cõi trời thứ hai trong Dục giới, do Đế Thích cai quản) [79] tụ họp và ngồi tại Pháp đường Sudhamma, cuộc thảo luận này đã khởi lên giữa họ: ‘Thật là một lợi ích, thưa quý vị, cho dân chúng xứ Videha, thật là một lợi ích lớn lao cho dân chúng xứ Videha khi vua Nimi của họ là một vị vua đức độ, trị vì theo Chánh Pháp, một vị đại vương vững vàng trong Chánh Pháp. Ngài hành xử theo Chánh Pháp đối với các vị bà la môn và gia chủ, đối với dân thành thị và nông thôn, và ngài giữ các ngày Bố-tát vào ngày mười bốn, rằm và mùng tám mỗi nửa tháng.’
"Bấy giờ, Đế Thích, vua của chư thiên, nói với chư thiên cõi Ba Mươi Ba: ‘Này quý vị, quý vị có muốn gặp vua Nimi không?’ - ‘Thưa ngài, chúng tôi muốn gặp vua Nimi.’
"Vào lúc đó, nhằm ngày Bố-tát rằm, vua Nimi đã gội đầu và lên lầu thượng trong cung điện, ngồi đó để thực hành ngày Bố-tát. Rồi, nhanh như một người lực sĩ duỗi cánh tay đang co hay co cánh tay đang duỗi, Đế Thích, vua của chư thiên, biến mất khỏi chư thiên cõi Ba Mươi Ba và hiện ra trước mặt vua Nimi. Ngài nói: ‘Thật là một lợi ích cho ngài, đại vương, thật là một lợi ích lớn lao cho ngài, đại vương. Khi chư thiên cõi Ba Mươi Ba tụ họp và ngồi tại Pháp đường Sudhamma, cuộc thảo luận này đã khởi lên giữa họ: “Thật là một lợi ích, thưa quý vị, cho dân chúng xứ Videha… ngày mùng tám mỗi nửa tháng.” Đại vương, chư thiên muốn gặp ngài. Tôi sẽ gửi một cỗ xe được thắng bởi một ngàn con ngựa thuần chủng đến cho ngài, đại vương. Đại vương, hãy lên cỗ xe trời này mà không do dự.’
"Vua Nimi im lặng chấp thuận. Rồi, nhanh như một người lực sĩ duỗi cánh tay đang co hay co cánh tay đang duỗi, Đế Thích, vua của chư thiên, biến mất khỏi trước mặt vua Nimi và hiện ra giữa chư thiên cõi Ba Mươi Ba.
14. "Bấy giờ, Đế Thích, vua của chư thiên, bảo người đánh xe Mātali rằng: ‘Này Mātali tốt lành, hãy chuẩn bị một cỗ xe được thắng bởi một ngàn con ngựa thuần chủng, và đến gặp vua Nimi và nói: “Đại vương, cỗ xe này được thắng bởi một ngàn con ngựa thuần chủng đã được Đế Thích, vua của chư thiên, gửi đến cho ngài. Đại vương, hãy lên cỗ xe trời [80] này mà không do dự.”’
"‘Xin vâng lời ngài,’ người đánh xe Mātali đáp. Sau khi chuẩn bị cỗ xe được thắng bởi một ngàn con ngựa thuần chủng, ông đến gặp vua Nimi và nói: ‘Đại vương, cỗ xe này được thắng bởi một ngàn con ngựa thuần chủng đã được Đế Thích, vua của chư thiên, gửi đến cho ngài. Đại vương, hãy lên cỗ xe trời này mà không do dự. Nhưng, đại vương, tôi nên đưa ngài đi theo con đường nào: con đường mà những người làm điều ác trải nghiệm quả báo của nghiệp ác, hay con đường mà những người làm điều thiện trải nghiệm quả báo của nghiệp thiện?’ - ‘Hãy đưa ta đi cả hai con đường, Mātali.’ [^812]
15. "Mātali đưa vua Nimi đến Pháp đường Sudhamma. Đế Thích, vua của chư thiên, thấy vua Nimi từ xa đi tới và nói với ngài: ‘Xin mời đến, đại vương! Chào mừng ngài, đại vương! Chư thiên cõi Ba Mươi Ba, đại vương, đang ngồi tại Pháp đường Sudhamma, đã bày tỏ như sau: “Thật là một lợi ích, thưa quý vị, cho dân chúng xứ Videha… ngày mùng tám mỗi nửa tháng.” Đại vương, chư thiên cõi Ba Mươi Ba muốn gặp ngài. Đại vương, hãy tận hưởng uy lực của chư thiên giữa các vị trời.’
"‘Thôi đủ rồi, thưa ngài. Xin hãy để người đánh xe đưa tôi trở lại Mithilā. Ở đó, tôi sẽ hành xử theo Chánh Pháp đối với các vị bà la môn và gia chủ, đối với dân thành thị và nông thôn; ở đó, tôi sẽ giữ các ngày Bố-tát vào ngày mười bốn, rằm và mùng tám mỗi nửa tháng.’
16. "Bấy giờ, Đế Thích, vua của chư thiên, bảo người đánh xe Mātali: ‘Này Mātali tốt lành, hãy chuẩn bị cỗ xe được thắng bởi một ngàn con ngựa thuần chủng và đưa vua Nimi trở lại Mithilā.’
"‘Xin vâng lời ngài,’ người đánh xe Mātali đáp. Sau khi chuẩn bị cỗ xe được thắng bởi một ngàn con ngựa thuần chủng, ông đưa vua Nimi trở lại Mithilā. Và ở đó, quả thật, vua Nimi đã hành xử theo Chánh Pháp đối với các vị bà la môn và gia chủ, đối với dân thành thị và nông thôn; và ở đó [81] ngài giữ các ngày Bố-tát vào ngày mười bốn, rằm và mùng tám mỗi nửa tháng.
17-19. "Rồi sau nhiều năm, nhiều trăm năm, nhiều ngàn năm, vua Nimi bảo người thợ cạo của mình rằng: …(như trên, §§4-6, đọc là “vua Nimi” trong toàn bộ phần này)…[82]…Do tu tập tứ vô lượng tâm, sau khi thân hoại mạng chung, ngài tái sanh lên cõi Phạm thiên.
17. "Bấy giờ, vua Nimi có một người con trai tên là Kajārajanaka. Vị này đã không xuất gia từ bỏ đời sống gia đình, sống không nhà cửa. Ông đã phá vỡ truyền thống tốt đẹp đó. Ông là người cuối cùng trong số họ.
18. "Này Ānanda, có thể con nghĩ rằng: ‘Chắc chắn, người nào đó khác là vua Makhādeva vào lúc ấy.’ Nhưng không nên nghĩ như vậy. Chính ta là vua Makhādeva vào lúc ấy. Ta đã thiết lập truyền thống tốt đẹp đó và các thế hệ sau đã tiếp nối truyền thống tốt đẹp do ta thiết lập. Nhưng loại truyền thống tốt đẹp đó không dẫn đến sự nhàm chán (disenchantment - nibbidā - sự chán ngán đối với các pháp hữu vi, dẫn đến mong muốn giải thoát), không dẫn đến sự ly tham (dispassion - virāga - sự không còn tham ái, dính mắc), không dẫn đến sự đoạn diệt (cessation - nirodha - sự chấm dứt khổ đau, Niết bàn), không dẫn đến sự an tịnh (peace - passaddhi - sự lắng dịu thân tâm), không dẫn đến thắng trí (direct knowledge - abhiññā - sự hiểu biết trực tiếp, siêu việt thông qua tu tập), không dẫn đến giác ngộ (enlightenment - bodhi - sự tỉnh thức hoàn toàn, hiểu rõ chân lý Tứ Diệu Đế), không dẫn đến Niết bàn (Nibbāna - nibbāna - sự dập tắt hoàn toàn khổ đau, tham ái, sân hận và si mê, trạng thái giải thoát cuối cùng), mà chỉ dẫn đến tái sanh trong cõi Phạm thiên. Nhưng có loại truyền thống tốt đẹp này đã được ta thiết lập hiện nay, dẫn đến sự nhàm chán hoàn toàn, đến sự ly tham, đến sự đoạn diệt, đến sự an tịnh, đến thắng trí, đến giác ngộ, đến Niết bàn. Và truyền thống tốt đẹp đó là gì? Đó chính là Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) (Noble Eightfold Path - ariyo aṭṭhaṅgiko maggo - con đường tám yếu tố do Đức Phật dạy để dẫn đến chấm dứt khổ đau) này; tức là, Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, [83] Chánh tinh tấn, Chánh niệm, và Chánh định. Đây là truyền thống tốt đẹp do ta thiết lập hiện nay, dẫn đến sự nhàm chán hoàn toàn, đến sự ly tham, đến sự đoạn diệt, đến sự an tịnh, đến thắng trí, đến giác ngộ, đến Niết bàn.
“Này Ānanda, ta nói với con: hãy tiếp nối truyền thống tốt đẹp này do ta thiết lập và đừng là người cuối cùng. Này Ānanda, khi có hai người đang sống, nếu người nào làm gián đoạn truyền thống tốt đẹp này – người đó là người cuối cùng trong số họ. Vì vậy, này Ānanda, ta nói với con: hãy tiếp nối truyền thống tốt đẹp này do ta thiết lập và đừng là người cuối cùng.” [^813]
Đó là những gì Đức Thế Tôn đã nói. Tôn giả Ānanda đã hoan hỷ và tín thọ lời Đức Thế Tôn dạy.