MN 90. Tại Kannakatthala
(Kinh Kannakatthala)
1. Tôi nghe như vầy. Một thời Đức Thế Tôn trú tại Ujuñña, trong Vườn Nai Kannakatthala.
2. Khi ấy, vua Pasenadi xứ Kosala đi đến Ujuñña vì một công việc nào đó. Rồi vua bảo một người: “Này người kia, hãy đến chỗ Đức Thế Tôn, thay mặt ta đảnh lễ dưới chân Ngài, và hỏi thăm Ngài có ít bệnh, ít não, khinh an, mạnh khỏe, và sống thoải mái không, thưa rằng: ‘Bạch Thế Tôn, vua Pasenadi xứ Kosala xin đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn, và xin hỏi thăm Đức Thế Tôn có ít bệnh… và sống thoải mái không.’ Và thưa thêm thế này: ‘Bạch Thế Tôn, hôm nay vua Pasenadi xứ Kosala sẽ đến yết kiến Đức Thế Tôn sau bữa điểm tâm.’”
Người ấy đáp: “Vâng, tâu đại vương,” rồi đi đến chỗ Đức Thế Tôn, sau khi đảnh lễ Ngài, người ấy ngồi xuống một bên và trình lại lời nhắn.
3. Hai chị em Somā và Sakulā [^845] nghe được rằng: “Hôm nay [126] vua Pasenadi xứ Kosala sẽ đến yết kiến Đức Thế Tôn sau bữa điểm tâm.”
Rồi, trong khi bữa ăn đang được dọn ra, hai chị em đến gặp vua và thưa: “Tâu đại vương, xin thay mặt chúng thần đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn, và hỏi thăm Ngài có ít bệnh… và sống thoải mái không, thưa rằng: ‘Bạch Thế Tôn, hai chị em Somā và Sakulā xin đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn, và xin hỏi thăm Đức Thế Tôn có ít bệnh… và sống thoải mái không.’”
4. Sau đó, khi đã dùng xong bữa điểm tâm, vua Pasenadi xứ Kosala đi đến chỗ Đức Thế Tôn, sau khi đảnh lễ Ngài, vua ngồi xuống một bên và trình lại lời nhắn của hai chị em Somā và Sakulā. “Nhưng, đại vương, hai chị em Somā và Sakulā không tìm được người đưa tin nào khác sao?”
“Bạch Thế Tôn, hai chị em Somā và Sakulā nghe được rằng: ‘Hôm nay vua Pasenadi xứ Kosala sẽ đến yết kiến Đức Thế Tôn sau bữa điểm tâm.’ Rồi, trong khi bữa ăn đang được dọn ra, hai chị em Somā và Sakulā đến gặp thần và thưa: ‘Tâu đại vương, xin thay mặt chúng thần đảnh lễ dưới chân Đức Thế Tôn, và hỏi thăm Ngài có ít bệnh… và sống thoải mái không.’”
“Mong rằng hai chị em Somā và Sakulā được hạnh phúc, đại vương.”
5. Rồi vua Pasenadi xứ Kosala thưa với Đức Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, thần có nghe điều này: ‘Sa môn Gotama nói rằng: “Không có sa môn (samana - người tu hành khổ hạnh hoặc tu sĩ nói chung) hay bà la môn (brahmin - thành viên của giai cấp tu sĩ và học giả Ấn Độ cổ) nào là bậc toàn tri và toàn kiến (omniscient and all-seeing - biết tất cả và thấy tất cả), người có thể tuyên bố có tri kiến toàn hảo (complete knowledge and vision - sự hiểu biết và thấy biết đầy đủ, hoàn chỉnh); điều đó là không thể.”’ Bạch Thế Tôn, những người nói như vậy [127] có nói đúng lời Đức Thế Tôn dạy không, và không xuyên tạc Ngài bằng điều không đúng sự thật chứ? Họ có giải thích đúng theo Giáo Pháp (Dhamma - lời dạy của Đức Phật, chân lý) theo cách mà không có gì có thể bị suy diễn một cách hợp lý thành cớ để khiển trách từ những lời khẳng định của họ không?”
“Đại vương, những người nói như vậy không nói đúng lời ta dạy, mà xuyên tạc ta bằng điều không thật và trái với sự thật.”
6. Rồi vua Pasenadi xứ Kosala hỏi Tướng quân Viḍūḍabha: “Tướng quân, ai đã đưa câu chuyện này vào cung?”
“Tâu đại vương, đó là Sañjaya, vị bà la môn thuộc dòng dõi Ākāsa.”
7. Rồi vua Pasenadi xứ Kosala bảo một người: “Này người kia, hãy thay mặt ta nói với Sañjaya, vị bà la môn thuộc dòng dõi Ākāsa: ‘Thưa tôn giả, vua Pasenadi xứ Kosala cho gọi ngài.’”
Người ấy đáp: “Vâng, tâu đại vương.” Người ấy đi đến chỗ Sañjaya, vị bà la môn thuộc dòng dõi Ākāsa, và nói với ông ta: “Thưa tôn giả, vua Pasenadi xứ Kosala cho gọi ngài.”
8. Trong khi đó, vua Pasenadi xứ Kosala thưa với Đức Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, có thể nào Đức Thế Tôn đã nói một điều gì khác liên quan đến việc đó, và người kia đã hiểu sai không? Đức Thế Tôn nhớ lại mình đã nói lời đó như thế nào?”
“Ta nhớ là đã thực sự nói như thế này, đại vương: ‘Không có sa môn hay bà la môn nào biết tất cả, thấy tất cả, một cách đồng thời; điều đó là không thể.’”[^846]
“Điều Đức Thế Tôn nói có vẻ hợp lý, điều Đức Thế Tôn nói có vẻ có cơ sở lý luận: ‘Không có sa môn hay bà la môn nào [128] biết tất cả, thấy tất cả, một cách đồng thời; điều đó là không thể.’”
9. “Bạch Thế Tôn, có bốn giai cấp (castes - các tầng lớp xã hội ở Ấn Độ cổ) này: Sát-đế-lỵ (Khattiya - giai cấp quý tộc, vua chúa, chiến binh), Bà-la-môn (Brahmana - giai cấp tu sĩ, học giả), Phệ-xá (Vessa - giai cấp thương nhân, nông dân), và Thủ-đà-la (Sudda - giai cấp lao động, tôi tớ). Có sự phân biệt hay khác biệt nào giữa họ không?”
“Đại vương, có bốn giai cấp này: Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, và Thủ-đà-la. Hai giai cấp trong số đó, tức là Sát-đế-lỵ và Bà-la-môn, được xem là cao quý hơn vì người ta đảnh lễ họ, đứng dậy chào họ, và dành cho họ sự kính trọng và phục vụ lịch sự.”
10. “Bạch Thế Tôn, thần không hỏi về đời này; thần hỏi về đời sau. [^847] Bạch Thế Tôn, có bốn giai cấp này: Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, và Thủ-đà-la. Có sự phân biệt hay khác biệt nào giữa họ không?”
"Đại vương, có năm yếu tố nỗ lực (factors of striving - các yếu tố cần thiết cho sự tinh tấn tu tập) này. [^848] Năm yếu tố đó là gì? Ở đây, một vị tỳ kheo (bhikkhu - vị sư nam đã thọ giới cụ túc) có đức tin, vị ấy đặt niềm tin vào sự giác ngộ (bodhi - sự tỉnh thức hoàn toàn, hiểu biết chân lý) của Như Lai (Tathāgata - một danh hiệu của Đức Phật, nghĩa là “người đã đến như vậy” hoặc “người đã đi như vậy”) như sau: ‘Đức Thế Tôn là bậc ứng cúng (arahant - xứng đáng được cúng dường), chánh biến tri (sammāsambuddha - tự mình giác ngộ hoàn toàn), minh hạnh túc (vijjācaraṇasampanna - đầy đủ trí tuệ và đức hạnh), thiện thệ (sugata - người đã đi một cách tốt đẹp), thế gian giải (lokavidū - người hiểu biết thế gian), vô thượng sĩ điều ngự trượng phu (anuttaro purisadammasārathi - bậc tối cao dìu dắt chúng sinh), thiên nhân sư (satthā devamanussānaṃ - thầy của trời và người), Phật (buddha - bậc giác ngộ), Thế Tôn (bhagavā - bậc được tôn kính).’ Rồi vị ấy ít bệnh, ít não, có hệ tiêu hóa tốt, không quá lạnh cũng không quá nóng mà điều hòa và có thể chịu đựng sự căng thẳng của việc nỗ lực. Rồi vị ấy chân thật và thẳng thắn, thể hiện bản thân đúng như thực tế với thầy và các bạn đồng tu trong đời sống phạm hạnh (brahmacariya - đời sống trong sạch, thanh tịnh, thường chỉ đời sống tu sĩ). Rồi vị ấy tinh tấn từ bỏ các pháp bất thiện (akusala dhamma - những trạng thái tâm tiêu cực, có hại) và thực hành các pháp thiện (kusala dhamma - những trạng thái tâm tích cực, có lợi), kiên định, nỗ lực vững chắc và bền bỉ trong việc vun bồi các pháp thiện. Rồi vị ấy có trí tuệ; vị ấy sở hữu trí tuệ về sự sinh diệt (udayabbaya-ñāṇa - trí tuệ thấy rõ sự sinh khởi và hoại diệt của các pháp), một trí tuệ cao thượng, thâm nhập và dẫn đến sự đoạn tận khổ đau (dukkhakkhaya - sự chấm dứt hoàn toàn mọi khổ đau, Niết Bàn). Đó là năm yếu tố nỗ lực.
“Đại vương, có bốn giai cấp này: Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, và Thủ-đà-la. Nếu họ sở hữu năm yếu tố nỗ lực này, điều đó sẽ dẫn đến lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho họ.”
11. “Bạch Thế Tôn, có bốn giai cấp này: Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, [129] và Thủ-đà-la. Nếu họ sở hữu năm yếu tố nỗ lực này, liệu có sự khác biệt nào giữa họ về phương diện đó không?” “Ở đây, đại vương, ta nói rằng sự khác biệt giữa họ nằm ở sự đa dạng trong nỗ lực của họ. Giả sử có hai con voi có thể thuần hóa, hoặc hai con ngựa có thể thuần hóa, hoặc hai con bò có thể thuần hóa đã được thuần hóa tốt và huấn luyện tốt, và hai con voi có thể thuần hóa, hoặc hai con ngựa có thể thuần hóa, hoặc hai con bò có thể thuần hóa chưa được thuần hóa và chưa được huấn luyện. Đại vương nghĩ sao? Hai con voi, ngựa, hay bò có thể thuần hóa đã được thuần hóa tốt và huấn luyện tốt, khi được thuần hóa, chúng có học được cách cư xử của loài đã được thuần hóa, chúng có đạt đến cấp độ của loài đã được thuần hóa không?”
“Thưa vâng, bạch Thế Tôn.”
“Và hai con voi, ngựa, hay bò có thể thuần hóa chưa được thuần hóa và chưa được huấn luyện, khi chưa được thuần hóa, chúng có học được cách cư xử của loài đã được thuần hóa, chúng có đạt đến cấp độ của loài đã được thuần hóa, giống như hai con voi, ngựa, hay bò đã được thuần hóa tốt và huấn luyện tốt không?”
“Thưa không, bạch Thế Tôn.”
“Cũng vậy, đại vương, không thể nào điều mà một người có đức tin, ít bệnh, chân thật và thẳng thắn, tinh tấn, và có trí tuệ có thể đạt được, lại có thể đạt được bởi một người không có đức tin, nhiều bệnh, gian trá và lừa lọc, lười biếng, và không có trí tuệ.”
12. "Điều Đức Thế Tôn nói có vẻ hợp lý, điều Đức Thế Tôn nói có vẻ có cơ sở lý luận.
“Bạch Thế Tôn, có bốn giai cấp này: Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, và Thủ-đà-la. Nếu họ sở hữu năm yếu tố nỗ lực này, và nếu sự nỗ lực của họ là đúng đắn, liệu có sự khác biệt nào giữa họ về phương diện đó không?”
“Ở đây, đại vương, về phương diện này, ta nói rằng giữa họ không có sự khác biệt nào, tức là, giữa sự giải thoát (vimutti - sự giải thoát khỏi khổ đau và vòng luân hồi) của người này và sự giải thoát của người kia. Giả sử một người lấy củi khô từ cây sāka, nhóm lửa và tạo ra nhiệt; rồi một người khác lấy củi khô từ cây sāla, nhóm lửa và tạo ra nhiệt; [130] rồi một người khác lấy củi khô từ cây xoài, nhóm lửa và tạo ra nhiệt; rồi một người khác lấy củi khô từ cây sung, nhóm lửa và tạo ra nhiệt. Đại vương nghĩ sao? Liệu có sự khác biệt nào giữa những ngọn lửa này được nhóm từ các loại củi khác nhau không, tức là, giữa ngọn lửa của cái này và ngọn lửa của những cái khác, hoặc giữa màu sắc của cái này và màu sắc của những cái khác, hoặc giữa ánh sáng của cái này và ánh sáng của những cái khác không?” “Thưa không, bạch Thế Tôn.”
“Cũng vậy, đại vương, khi ngọn lửa được thắp lên bởi năng lượng, được nhóm lên bởi sự nỗ lực, ta nói rằng không có sự khác biệt nào, tức là, giữa sự giải thoát của người này và sự giải thoát của người kia.”
13. “Điều Đức Thế Tôn nói có vẻ hợp lý, điều Đức Thế Tôn nói có vẻ có cơ sở lý luận. Nhưng, bạch Thế Tôn, vấn đề là thế này: có chư thiên (deva - các vị trời trong các cõi trời dục giới và sắc giới) không?”
“Tại sao đại vương lại hỏi vậy?”
“Bạch Thế Tôn, thần muốn hỏi liệu những vị trời đó có trở lại trạng thái [con người] này hay không.”
“Đại vương, những vị trời nào còn phiền não (sa-upādisesa - vẫn còn chịu sự chi phối của phiền não, nghiệp và tái sinh) thì sẽ trở lại trạng thái [con người] này, những vị trời nào không còn phiền não (anupādisesa - không còn chịu sự chi phối của phiền não, nghiệp và tái sinh) thì sẽ không trở lại trạng thái [con người] này.” [^849]
14. Khi nghe vậy, Tướng quân Viḍūḍabha hỏi Đức Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, liệu những vị trời còn phiền não và sẽ trở lại trạng thái [con người] này có thể lật đổ hoặc trục xuất khỏi nơi đó những vị trời không còn phiền não và không trở lại trạng thái [con người] này không?”
Lúc đó, Tôn giả Ānanda nghĩ: “Tướng quân Viḍūḍabha này là con của vua Pasenadi xứ Kosala, còn ta là con của Đức Thế Tôn. Đây là lúc để một người con nói chuyện với người con kia.” Ngài nói với Tướng quân Viḍūḍabha: “Thưa Tướng quân, tôi sẽ hỏi ngài một câu hỏi ngược lại. Xin ngài trả lời tùy ý. Thưa Tướng quân, ngài nghĩ sao? Trong toàn bộ lãnh thổ của vua Pasenadi xứ Kosala, nơi [131] vua thực thi quyền làm chủ và cai trị; vậy vua Pasenadi xứ Kosala có thể lật đổ hoặc trục xuất khỏi nơi đó bất kỳ sa môn hay bà la môn nào, bất kể sa môn hay bà la môn đó có công đức hay không và có sống đời sống phạm hạnh hay không?”
“Ngài có thể làm vậy, thưa ngài.”
“Ngài nghĩ sao, thưa Tướng quân? Trong toàn bộ lãnh thổ không thuộc về vua Pasenadi xứ Kosala, nơi vua không thực thi quyền làm chủ và cai trị; vậy vua Pasenadi xứ Kosala có thể lật đổ hoặc trục xuất khỏi nơi đó bất kỳ sa môn hay bà la môn nào, bất kể sa môn hay bà la môn đó có công đức hay không và có sống đời sống phạm hạnh hay không?”
“Ngài không thể làm vậy, thưa ngài.”
“Thưa Tướng quân, ngài nghĩ sao? Ngài có nghe nói về Chư thiên cõi Ba Mươi Ba (Tāvatiṃsa - cõi trời thứ hai trong Dục giới, nơi Đế Thích làm vua) không?” “Vâng, thưa ngài, tôi có nghe nói về họ. Và vua Pasenadi xứ Kosala cũng đã nghe nói về họ.”
“Thưa Tướng quân, ngài nghĩ sao? Vua Pasenadi xứ Kosala có thể lật đổ Chư thiên cõi Ba Mươi Ba hoặc trục xuất họ khỏi nơi đó không?”
“Thưa ngài, vua Pasenadi xứ Kosala thậm chí không thể nhìn thấy Chư thiên cõi Ba Mươi Ba, vậy làm sao ngài có thể lật đổ hoặc trục xuất họ khỏi nơi đó?”
“Cũng vậy, thưa Tướng quân, những vị trời còn phiền não và sẽ trở lại trạng thái [con người] này thậm chí không thể nhìn thấy những vị trời không còn phiền não và không trở lại trạng thái [con người] này; vậy làm sao họ có thể lật đổ hoặc trục xuất họ khỏi nơi đó?”
15. Rồi vua Pasenadi xứ Kosala hỏi Đức Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, vị tỳ kheo này tên là gì?”
“Tên ngài ấy là Ānanda, đại vương.”
“Quả thật ngài ấy là Ānanda [niềm vui], bạch Thế Tôn, và ngài ấy có vẻ là Ānanda. Điều [132] Tôn giả Ānanda nói có vẻ hợp lý, điều ngài ấy nói có vẻ có cơ sở lý luận. Nhưng, bạch Thế Tôn, vấn đề là thế này: có các vị Phạm thiên (Brahmā - các vị trời ở cõi trời sắc giới và vô sắc giới, cao hơn chư thiên dục giới) không?”
“Tại sao đại vương lại hỏi vậy?”
“Bạch Thế Tôn, thần muốn hỏi liệu những vị Phạm thiên đó có trở lại trạng thái [con người] này hay không.”
“Đại vương, bất kỳ Phạm thiên nào còn phiền não thì sẽ trở lại trạng thái [con người] này, bất kỳ Phạm thiên nào không còn phiền não thì sẽ không trở lại trạng thái [con người] này.”
16. Rồi một người báo cho vua Pasenadi xứ Kosala: “Tâu đại vương, Sañjaya, vị bà la môn thuộc dòng dõi Ākāsa, đã đến.”
Vua Pasenadi xứ Kosala hỏi Sañjaya, vị bà la môn thuộc dòng dõi Ākāsa: “Này Bà la môn, ai đã đưa câu chuyện này vào cung?”
“Tâu đại vương, đó là Tướng quân Viḍūḍabha.”
Tướng quân Viḍūḍabha nói: “Tâu đại vương, đó là Sañjaya, vị bà la môn thuộc dòng dõi Ākāsa.”
17. Rồi một người báo cho vua Pasenadi xứ Kosala: “Tâu đại vương, đã đến giờ khởi hành.”
Vua Pasenadi xứ Kosala thưa với Đức Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, chúng thần đã hỏi Đức Thế Tôn về sự toàn tri (sabbaññutā - khả năng biết tất cả mọi thứ), và Đức Thế Tôn đã trả lời về sự toàn tri; chúng thần chấp thuận và chấp nhận câu trả lời đó, và vì vậy chúng thần hài lòng. Chúng thần đã hỏi Đức Thế Tôn về sự thanh tịnh (visuddhi - sự trong sạch, không còn ô nhiễm) trong bốn giai cấp, và Đức Thế Tôn đã trả lời về sự thanh tịnh trong bốn giai cấp; chúng thần chấp thuận và chấp nhận câu trả lời đó, và vì vậy chúng thần hài lòng. Chúng thần đã hỏi Đức Thế Tôn về chư thiên, và Đức Thế Tôn đã trả lời về chư thiên; chúng thần chấp thuận và chấp nhận câu trả lời đó, và vì vậy chúng thần hài lòng. Chúng thần đã hỏi Đức Thế Tôn về các vị Phạm thiên, và Đức Thế Tôn đã trả lời về các vị Phạm thiên; chúng thần chấp thuận và chấp nhận câu trả lời đó, và vì vậy chúng thần hài lòng. Bất cứ điều gì chúng thần hỏi Đức Thế Tôn, Đức Thế Tôn đều đã trả lời; chúng thần chấp thuận và chấp nhận những câu trả lời đó, và vì vậy chúng thần hài lòng. [133] Và bây giờ, bạch Thế Tôn, chúng thần xin cáo từ. Chúng thần bận rộn và có nhiều việc phải làm.”
“Bây giờ là lúc, đại vương, hãy làm những gì ngài thấy là phù hợp.”
18. Rồi vua Pasenadi xứ Kosala, sau khi hoan hỷ và vui mừng trước lời dạy của Đức Thế Tôn, từ chỗ ngồi đứng dậy, và sau khi đảnh lễ Đức Thế Tôn, thân bên phải hướng về Ngài, rồi ra về.