MN 98. Gửi Vāsetṭha

(Kinh Vāsetṭha)

[115] 1. Như vầy tôi nghe. [^900] Một thời Thế Tôn (Blessed One - Bậc được tôn kính, một danh hiệu của Đức Phật) trú tại Icchānangala, trong khu rừng gần Icchānangala.

2. Lúc bấy giờ, có nhiều vị bà-la-môn (brahmins - giai cấp tu sĩ và học giả trong xã hội Ấn Độ cổ) nổi tiếng, giàu có đang ở tại Icchānangala, đó là bà-la-môn Cankī, bà-la-môn Tārukkha, bà-la-môn Pokkharasāti, bà-la-môn Jānussoni, bà-la-môn Todeyya, và các vị bà-la-môn nổi tiếng, giàu có khác.

3. Khi ấy, trong lúc hai thanh niên bà-la-môn Vāsetṭha và Bhāradvāja đang đi kinh hành và dạo chơi, cuộc thảo luận này đã nảy sinh giữa họ: “Thế nào là một vị bà-la-môn?” Thanh niên bà-la-môn Bhāradvāja nói: “Khi một người xuất thân tốt đẹp từ cả hai phía cha mẹ, có dòng dõi thuần khiết bảy đời, không thể bị chỉ trích và không tì vết về mặt huyết thống, thì người đó là bà-la-môn.” Thanh niên bà-la-môn Vāsetṭha nói: “Khi một người có đạo đức (virtuous - có phẩm hạnh tốt đẹp, giữ gìn giới luật) và giữ tròn các phận sự (observances - các quy tắc, nghi lễ hoặc bổn phận cần tuân thủ), thì người đó là bà-la-môn.”

4. Nhưng thanh niên bà-la-môn Bhāradvāja không thể [116] thuyết phục được thanh niên bà-la-môn Vāsetṭha, và thanh niên bà-la-môn Vāsetṭha cũng không thể thuyết phục được thanh niên bà-la-môn Bhāradvāja.

5. Rồi thanh niên bà-la-môn Vāsetṭha nói với thanh niên bà-la-môn Bhāradvāja: “Thưa ngài, vị sa-môn (recluse - người xuất gia, tu sĩ khổ hạnh) Gotama, con trai của dòng họ Sakya đã xuất gia từ gia tộc Sakya, đang trú tại Icchānangala, trong khu rừng gần Icchānangala. Tiếng tốt về Tôn giả Gotama đã được đồn xa như sau: ‘Vị Thế Tôn ấy là bậc ứng cúng (accomplished - Arahant, người đã hoàn thiện tu tập, xứng đáng được cúng dường), bậc chánh đẳng chánh giác (fully enlightened - người đã giác ngộ hoàn toàn và đúng đắn), bậc minh hạnh túc (perfect in true knowledge and conduct - người hoàn hảo về trí tuệ và đức hạnh), bậc thiện thệ (sublime - người đã đi đến cõi tốt lành), bậc thế gian giải (knower of worlds - người hiểu biết thế gian), bậc vô thượng sĩ điều ngự trượng phu (incomparable leader of persons to be tamed - bậc lãnh đạo không ai sánh bằng trong việc giáo hóa chúng sinh), bậc thiên nhân sư (teacher of gods and humans - thầy của trời và người), bậc Phật (enlightened - người đã giác ngộ), bậc Thế Tôn (blessed - bậc được tôn kính).’ Nào, Bhāradvāja, chúng ta hãy đến gặp sa-môn Gotama và hỏi ngài về vấn đề này. Ngài trả lời thế nào, chúng ta sẽ ghi nhớ như vậy.” - “Vâng, thưa ngài,” thanh niên bà-la-môn Bhāradvāja đáp.

6. Rồi hai thanh niên bà-la-môn, Vāsetṭha và Bhāradvāja, đến gặp Thế Tôn và chào hỏi ngài. Sau khi cuộc nói chuyện thân mật và hòa nhã kết thúc, họ ngồi xuống một bên và thanh niên bà-la-môn Vāsetṭha bạch Thế Tôn bằng những câu kệ:

7. Vāsetṭha

1. "Cả hai chúng con đều được công nhận Là người thông hiểu Tam Phệ Đà (Triple Veda - ba bộ kinh Vệ Đà cổ xưa của Ấn Độ giáo), Con là đệ tử Pokkharasāti Còn vị này là trò Tārukkha.

2. Chúng con đã hoàn toàn tinh thông Mọi điều các chuyên gia Vệ Đà dạy; Giỏi ngữ văn và ngữ pháp Ngang thầy trong các cuộc luận đàm. [117]

3. Một tranh chấp đã nảy sinh giữa chúng con, thưa Gotama, Về vấn đề dòng dõi và giai cấp: Bhāradvāja nói người ta là bà-la-môn do sinh (birth - jāti - sự sinh ra, dòng dõi), Còn con giữ quan điểm là bà-la-môn do hành động (action - kamma - nghiệp, hành vi tạo tác). [^901] Xin Ngài, bậc thấy biết, hiểu cho cuộc tranh luận này.

4. Vì không ai thuyết phục được người kia, Hay làm người kia thấy rõ quan điểm của mình, Chúng con đến hỏi Ngài, thưa Tôn giả, Bậc nổi danh là Phật Đà.

5. Như người đời chắp tay hướng vọng Về vầng trăng khi vừa đến độ tròn đầy, Thế gian cũng tôn kính Ngài như vậy Và tỏ lòng thành kính với Ngài, Gotama.

6. Vậy nay chúng con xin hỏi Ngài, Gotama, Con mắt đã xuất hiện trên thế gian: Người ta là bà-la-môn do sinh hay do hành động? Xin giải thích cho chúng con, những người chưa biết Làm sao để nhận ra một vị bà-la-môn."

8. Đức Phật (Buddha - Bậc Giác Ngộ)

9. “Này Vāsetṭha,” Thế Tôn nói, "Ta sẽ giải thích cho các con đúng như thật Về sự phân chia chủng loại của các loài chúng sinh (living beings - các sinh vật có sự sống); Vì có nhiều loại sinh khác nhau.

10. Trước hết hãy biết về cỏ cây: Dù chúng thiếu tự nhận thức, Sự sinh là dấu hiệu đặc trưng của chúng; Vì có nhiều loại sinh khác nhau. [118]

11. Tiếp đến là bướm đêm và bướm ngày Và cứ thế cho đến loài kiến: Sự sinh là dấu hiệu đặc trưng của chúng; Vì có nhiều loại sinh khác nhau.

12. Rồi biết đến các loài bốn chân [Nhiều loại khác nhau] cả nhỏ lẫn lớn: Sự sinh là dấu hiệu đặc trưng của chúng; Vì có nhiều loại sinh khác nhau.

13. Biết những loài dùng bụng làm chân, Tức là loài rắn mình dài: Sự sinh là dấu hiệu đặc trưng của chúng; Vì có nhiều loại sinh khác nhau.

14. Cũng biết loài cá sống dưới nước Kiếm ăn trong thế giới lỏng: Sự sinh là dấu hiệu đặc trưng của chúng; Vì có nhiều loại sinh khác nhau.

15. Tiếp đến biết loài chim tung cánh Bay lượn giữa bầu trời rộng: Sự sinh là dấu hiệu đặc trưng của chúng; Vì có nhiều loại sinh khác nhau.

17. "Trong khi ở các loài sinh này, sự khác biệt Về sinh tạo nên dấu hiệu đặc trưng, Thì ở loài người, không có sự khác biệt về sinh nào Tạo nên dấu hiệu đặc trưng nơi họ cả.

15. Không phải ở tóc hay ở đầu Không phải ở tai hay ở mắt Không phải ở miệng hay ở mũi Không phải ở môi hay ở mày;

16. Không phải ở vai hay ở cổ Không phải ở bụng hay ở lưng Không phải ở mông hay ở ngực Không phải ở hậu môn hay bộ phận sinh dục;

17. Không phải ở tay hay ở chân Không phải ở ngón tay hay móng tay Không phải ở đầu gối hay ở đùi Không phải ở màu da hay giọng nói: Ở đây, sự sinh không tạo nên dấu hiệu đặc trưng Như ở các loài sinh khác. [119]

18. Trong thân thể con người tự nó Không thể tìm thấy điều gì đặc trưng. Sự phân biệt giữa con người Hoàn toàn chỉ là danh xưng quy ước (verbal designation - samaññā - sự gọi tên, đặt tên dựa trên lời nói, quy ước xã hội). [^902]

19. "Ai kiếm sống giữa loài người [^903] Bằng nông nghiệp, con nên biết Được gọi là nông dân, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

20. Ai kiếm sống giữa loài người Bằng nhiều nghề thủ công, con nên biết Được gọi là thợ thủ công, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

21. Ai kiếm sống giữa loài người Bằng buôn bán, con nên biết Được gọi là thương nhân, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

22. Ai kiếm sống giữa loài người Bằng phục vụ người khác, con nên biết Được gọi là người phục vụ, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

23. Ai kiếm sống giữa loài người Bằng trộm cắp, con nên biết Được gọi là kẻ cướp, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

24. Ai kiếm sống giữa loài người Bằng bắn cung, con nên biết Được gọi là binh lính, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

25. Ai kiếm sống giữa loài người Bằng nghề tế lễ, con nên biết Được gọi là thầy tế lễ, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

26. Bất cứ ai cai trị giữa loài người Thành thị và vương quốc, con nên biết Được gọi là vua chúa, Vāsetṭha; Người ấy không phải bà-la-môn.

27. "Ta không gọi người là bà-la-môn Vì nguồn gốc và dòng dõi của họ. Nếu trở ngại (impediments - kiñcana - những chướng ngại, phiền não vi tế) vẫn còn ẩn náu trong họ, Họ chỉ là người nói ‘Thưa ngài’. [^904] Người không còn trở ngại và không còn chấp thủ (clings - upādāna - sự bám víu, dính mắc): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

28. Người đã cắt đứt mọi kiết sử (fetters - saṃyojana - những sợi dây trói buộc vào vòng luân hồi) Và không còn bị khổ não (anguish - daratha - sự đau khổ, phiền muộn) lay động, Người đã vượt qua mọi ràng buộc (ties - gantha - những mối trói buộc của thân tâm), đã giải thoát (detached - visaṃyutta - không còn bị trói buộc, dính mắc): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn. [120]

29. Người đã cắt mọi dây da và dây cương, Cả dây thắng và vòng hàm thiếc nữa, Người đã nhấc then cài lên, bậc giác ngộ (awakened one - buddha - người đã tỉnh thức, giác ngộ): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

30. Người chịu đựng không chút hận thù Sự lăng mạ, bạo lực, và cả sự trói buộc, Với sức mạnh nhẫn nhục (patience - khanti - sự chịu đựng, kiên nhẫn) được trang bị vững vàng: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

31. Người không nổi sân (anger - kodha - sự tức giận, nóng nảy), tròn bổn phận, có đức hạnh, khiêm hạ, Đã được chế ngự, mang thân cuối cùng (final body - antima-sarīra - thân xác cuối cùng trước khi nhập Niết Bàn): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

32. Người, như nước trên lá sen, Hay hạt cải trên đầu mũi nhọn, Không hề dính mắc vào các dục lạc (sensual pleasures - kāma - sự ham muốn, thỏa mãn qua năm giác quan): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

33. Người biết ngay tại đây trong chính mình Sự đoạn diệt mọi khổ đau (suffering - dukkha - sự khổ, bất toại nguyện), Đã hạ gánh nặng (burden - bhāra - gánh nặng phiền não, ngũ uẩn), và đã giải thoát: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

34. Người có trí tuệ (understanding - paññā - sự hiểu biết sâu sắc, trí tuệ) sâu sắc, thông thái, Phân biệt được đạo (path - magga - con đường tu tập) và phi đạo (not-path - amagga - con đường sai lạc) Và đã đạt được mục đích tối thượng (goal supreme - paramattha - chân lý tuyệt đối, Niết Bàn): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

35. Người xa lánh cả người tại gia (householders - gahaṭṭha - người sống đời sống gia đình) Lẫn người xuất gia sống không nhà (homelessness - anagāriya - đời sống không gia đình của người xuất gia), Người đi lang thang không nhà không mong muốn: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

36. Người đã từ bỏ dùng roi vọt (rod - daṇḍa - hình phạt, bạo lực) Đối với mọi chúng sinh yếu hay mạnh, Người không giết hại hay khiến người khác giết hại: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

37. Người không chống đối giữa những người chống đối, An hòa giữa những người ưa bạo lực, Người không chấp thủ giữa những người chấp thủ: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

38. Người đã từ bỏ mọi tham dục (lust - rāga - sự ham muốn, đam mê) và sân hận (hate - dosa - sự ghét bỏ, thù hận), Từ bỏ ngã mạn (conceit - māna - sự kiêu ngạo, tự cao) và khinh miệt (contempt - makkha - sự coi thường, khinh rẻ), Như hạt cải trên đầu mũi nhọn: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn. [121]

39. Người nói lời không thô ác, Đầy ý nghĩa, luôn chân thật, Không làm tổn hại bất cứ ai: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

40. Người ở đời không bao giờ lấy Những gì không được cho, dù dài hay ngắn, Nhỏ hay lớn, đẹp hay xấu: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

41. Người không còn khát khao (yearnings - āsā - sự mong mỏi, ước muốn) thầm kín Về đời này và đời sau, Người sống không khát khao và giải thoát: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

42. Người không còn đam mê (indulgences - sự ham thích, hưởng thụ, không có từ Pali trực tiếp nhưng liên quan đến kāma/āsā), Không còn hoang mang (perplexity - kathaṃkathā - sự nghi ngờ, phân vân) vì đã biết Nhờ đạt đến Cõi Bất Tử (Deathless Sphere - amata-pada - trạng thái Niết Bàn, không còn sinh tử): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

43. Người, nhờ siêu việt mọi ràng buộc ở đây Về cả việc phước (merit - puñña - công đức, việc thiện) và việc ác (evil - pāpa - tội lỗi, việc ác), Không sầu muộn (sorrowless - asoka - không còn buồn khổ), không tì vết (stainless - viraja - không còn bụi bẩn phiền não), và thanh tịnh (pure - suddha - trong sạch, tinh khiết): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

44. Người, thanh tịnh như mặt trăng không tì vết, Trong sáng và lắng dịu, và nơi người ấy Hỷ lạc (delight - nandi - sự vui thích, thỏa mãn) và sự hiện hữu (being - bhava - quá trình trở thành, tồn tại trong luân hồi) đã bị hủy diệt: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

45. Người đã vượt qua vũng lầy (swamp - paṅka - bùn lầy phiền não), Bùn nhơ (mire - kaddama - bùn nhơ dục vọng), luân hồi (samsāra - saṃsāra - vòng sinh tử), mọi si mê (delusion - moha - sự vô minh, mê lầm), Người đã vượt đến bờ kia (further shore - pāra - bờ giác ngộ, Niết Bàn) Và thiền định trong các tầng thiền (jhānas - jhāna - các trạng thái nhập định sâu), Không dao động và không hoang mang, Đạt Niết Bàn (Nibbāna - nibbāna - sự tịch diệt, trạng thái giải thoát cuối cùng) nhờ không còn chấp thủ: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

46. Người đã từ bỏ các dục lạc Và đi lang thang không nhà ở đây Với dục vọng và sự hiện hữu đã bị hủy diệt: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

47. Người đã từ bỏ cả ái dục (craving - taṇhā - sự khao khát, ham muốn), Và đi lang thang không nhà ở đây, Với ái dục và sự hiện hữu đều bị hủy diệt: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

48. Người bỏ lại mọi ràng buộc của con người (human bonds - mānusa yoga - những trói buộc thuộc cõi người) Và đã rũ bỏ những ràng buộc của cõi trời (bonds of heaven - dibba yoga - những trói buộc thuộc cõi trời), Giải thoát khỏi mọi ràng buộc khắp nơi: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

49. Người bỏ lại hỷ lạc và bất mãn, Người mát lạnh và không còn dính mắc (attachment - upādhi - các nền tảng của sự khổ, sự dính mắc), Bậc anh hùng (hero - vīra - người có nghị lực phi thường) đã siêu việt toàn thế giới: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn. [122]

50. Người biết chúng sinh chết đi (pass away - cuti - sự chết, sự chuyển sinh) Để tái sinh (reappear - upapatti - sự sinh trở lại) trong nhiều cảnh giới, Không nắm giữ, bậc thiện thệ, bậc giác ngộ: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

51. Người mà đích đến (destination - gati - cảnh giới tái sinh, nơi đi đến) không ai biết Cả chư thiên (gods - deva - các vị trời), hương thần (spirits - gandhabba - một loại tinh linh, thần linh), và loài người (men - manussa - con người), Một vị A-la-hán (arahant - arahant - bậc thánh đã đoạn tận phiền não, giải thoát hoàn toàn) với các lậu hoặc (taints - āsava - những ô nhiễm, phiền não tiềm ẩn) đã bị hủy diệt: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

52. Người không còn trở ngại nào cả, Trước, sau, hay ở giữa, Người không bị ngăn ngại và không còn chấp thủ: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

53. Bậc lãnh đạo đoàn thể (herd’s leader - usabha - người đứng đầu, bậc ưu tú), bậc anh hùng hoàn hảo, Bậc đại sĩ (great seer - mahesi - bậc tìm cầu vĩ đại, danh hiệu của Phật), người đã chiến thắng, Không dao động, thanh tịnh, giác ngộ: Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

54. Người biết nhiều đời quá khứ (past lives - pubbenivāsa - những kiếp sống trước đây) của mình Và thấy các cõi trời (heavens - sagga - các cảnh giới hạnh phúc) và các cõi khổ (states of woe - apāya - các cảnh giới đau khổ), Người đã đạt đến sự đoạn diệt của sinh (destruction of birth - jātikkhaya - sự chấm dứt tái sinh): Người ấy Ta gọi là bà-la-môn.

55. "Vì tên gọi và dòng tộc được gán cho Chỉ như những danh xưng (designations - samaññā - tên gọi, sự quy ước) trên đời; Bắt nguồn từ quy ước (conventions - vohāra - tập quán, cách gọi thông thường), Chúng được gán đây đó.

56. Đối với những ai không biết sự thật này, Tà kiến (wrong views - micchādiṭṭhi - những quan điểm sai lầm) đã ẩn sâu trong tâm họ từ lâu; Không biết, họ tuyên bố với chúng ta: ‘Người ta là bà-la-môn do sinh.’

57. Người ta không phải bà-la-môn do sinh, Cũng không phải không-bà-la-môn do sinh. Do hành động mà người ta là bà-la-môn, Do hành động mà người ta là không-bà-la-môn.

58. Vì con người là nông dân do hành động của họ, [^905] Và do hành động của họ cũng là thợ thủ công; Và con người là thương nhân do hành động của họ, Và do hành động của họ cũng là người phục vụ.

59. Và con người là kẻ cướp do hành động của họ, Và do hành động của họ cũng là binh lính; Và con người là thầy tế lễ do hành động của họ, Và do hành động của họ cũng là vua chúa. [123]

60. "Vậy đó là cách người thực sự trí tuệ (truly wise - medhāvī - người có trí tuệ) Thấy hành động đúng như thật, Những bậc thấy duyên khởi (dependent origination - paṭiccasamuppāda - lý thuyết về sự phát sinh phụ thuộc lẫn nhau của các hiện tượng), Tinh thông về hành động và kết quả của nó (action and its results - kammavipāka - nghiệp và quả báo của nghiệp). [^906]

61. Hành động làm thế giới quay vòng, Hành động làm thế hệ này xoay chuyển. Chúng sinh bị trói buộc bởi hành động Như bánh xe bởi cái chốt.

62. Khổ hạnh (asceticism - tapa - sự tu tập ép xác, khổ luyện), phạm hạnh (holy life - brahmacariya - đời sống trong sạch, tu tập giải thoát), Tự chủ (self-control - saṃyama - sự kiểm soát bản thân) và rèn luyện nội tâm (inner training - dama - sự điều phục tâm) - Nhờ đó người ta trở thành bà-la-môn, Ở đó phẩm hạnh bà-la-môn tối thượng (supreme brahminhood - brāhmaññaṃ uttamaṃ - phẩm chất cao quý nhất của Bà-la-môn) nằm. [^907]

63. Người sở hữu tam minh (triple knowledge - tevijja - ba loại trí tuệ siêu việt: túc mạng minh, thiên nhãn minh, lậu tận minh), An tịnh (peaceful - santa - trạng thái bình an, tịch tĩnh), với sự hiện hữu đã hoàn toàn hủy diệt: Hãy biết người ấy như vậy, này Vāsetṭha, Là Phạm Thiên (Brahmā - vị trời cao nhất trong Ấn Độ giáo) và Đế Thích (Sakka - vua của cõi trời Đao Lợi) đối với những người hiểu biết."

14. Khi những lời này được nói xong, hai thanh niên bà-la-môn Vāsetṭha và Bhāradvāja bạch Thế Tôn: “Thật vi diệu, Tôn giả Gotama! Thật vi diệu, Tôn giả Gotama!.. Kể từ hôm nay, xin Tôn giả Gotama ghi nhớ chúng con là những người cư sĩ tại gia (lay followers - upāsaka - người Phật tử tại gia) đã quy y (gone for refuge - saraṇaṃ gata - tìm đến nương tựa) nơi ngài trọn đời.”

98. KINH VÀSETTHA

98. KINH VÀSETTHA (Vàsettha Sutta)

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn trú ở Icchanankala (Y-xa-năng -gia-la), tại khu rừng Icchanankala.

Lúc bấy giờ có rất nhiều Bà-la-môn danh tiếng và giàu có trú tại Icchanankala như Bà-la-môn Canki, Bà-la-môn Tarukkha, Bà-la-môn Pokkharasati, Bà-la-môn Janussoni, Bà-la-môn Todeyya cùng rất nhiều Bà-la-môn danh tiếng và giàu có khác. Rồi trong khi các thanh niên Bà-la-môn Vasettha và Bharadvaja đang tản bộ du hành, câu chuyện sau đây được khởi lên: “Thế nào là một vị Bà-la-môn?”

Thanh niên Bharadvaja nói như sau:

– Nếu ai thiện sanh từ mẫu hệ và phụ hệ, huyết thống thanh tịnh cho đến bảy đời tổ phụ, không bị một vết nhơ nào, không bị một dèm pha nào về vấn đề huyết thống thọ sanh, như vậy là làm một vị Bà-la- môn.

Thanh niên Vasettha nói như sau:

– Nếu ai có giới hạnh và thành tựu các cấm giới, như vậy là một vị Bà-la-môn.

Thanh niên Bà-la-môn Bharadvaja không thể thuyết phục thanh niên Bà-la-môn Vasettha, và thanh niên Bà-la-môn Vasettha không thể thuyết phục thanh niên Bharadvaja. Rồi thanh niên Bà-la-môn Vasettha nói với thanh niên Bà-la-môn Bharadvaja:

– Này Bharadvaja, Sa-môn Gotama này là Thích tử, xuất gia từ dòng họ Thích-ca, nay đang trú ở Icchanankala, tại khu rừng Icchanankala. Tiếng đồn tốt đẹp sau đây được truyền đi về Tôn giả Gotama: “Ðây là Thế Tôn… Phật, Thế Tôn”. Này Tôn giả Bharadvaja, chúng ta hãy đến Sa-môn Gotama, sau khi đến hãy hỏi Tôn giả Gotama về nghĩa lý này, và Sa-môn Gotama trả lời như thế nào, chúng ta sẽ như vậy thọ trì.

– Thưa vâng.

Thanh niên Bà-la-môn Bharadvaja vâng đáp thanh niên Vasettha. Rồi thanh niên Bà-la-môn Vasettha và Bharadvaja cùng đi đến Thế Tôn, sau khi đến, nói lên với Thế Tôn những lời chào đón hỏi thăm, sau khi nói lên những lời chào đón hỏi thăm thân hữu, rồi ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên, thanh niên Bà-la-môn Vasettha dùng những bài kệ bạch Thế Tôn:

Chúng con cả hai người, Ðược tôn xưng, tự nhận, Là những bậc thông thái Cả ba tập Vệ-đà.

Con là đệ tử Ngài, Pokkharasati, Còn vị thanh niên này, Ðệ tử Tarukkha.

Ba Vệ-đà nói gì,

Chúng con đều thông đạt, Văn cú và văn phạm, Chúng con đều thấu hiểu, Thuyết giảng và giải thích, Thật giống bậc Ðạo sư.

Tôn giả Gotama, Giữa hai người chúng con Có sự tranh luận này, Về huyết thống thọ sanh.

Bharadvaja nói: “Chính do sự thọ sanh”. Con nói: "Do hành động, Mới thành Bà-la-môn".

Mong bậc có Pháp nhãn, Hiểu cho là như vậy. Cả hai người chúng con, Không thể thuyết phục nhau. Chúng con đến hỏi Ngài, Bậc Chánh Giác tôn xưng.

Như trăng được tròn đầy, Quần chúng đến chấp tay, Ðảnh lễ và chiêm ngưỡng. Cũng vậy, ở trong đời, Quần chúng đến đảnh lễ, Gotama Tôn giả.

Chúng con đến hỏi Ngài, Bậc Pháp nhãn thế gian, Bà-la-môn do sanh, Hay chính do hành động? Chúng con không được biết, Hãy nói chúng con biết.

Ðức Thế Tôn bèn nói:

Này Ông Vasettha, Ta trả lời cho Ông, Thuận thứ và như thật, Sự phân loại do sanh, Của các loại hữu tình, Chính do sự sanh đẻ, Do sanh, có dị loại.

Hãy xem cỏ và cây, Dầu chúng không nhận thức, Chúng có tướng thọ sanh,

Do sanh, có dị loại.

Hãy xem loại côn trùng, Bướm đêm, các loại kiến, Chúng có tướng thọ sanh, Do sanh, có dị loại.

Hãy xem loại bốn chân, Loại nhỏ và loại lớn, Chúng có tướng thọ sanh, Do sanh, có dị loại.

Hãy xem loài bò sát, Loại rắn, loại lưng dài, Chúng có tướng thọ sanh, Do sanh, có dị loại.

Hãy xem các loại cá, Loại sinh sống trong nước, Chúng có tướng thọ sanh, Da sanh, có dị loại.

Hãy xem các loại chim, Loại có cánh trên trời, Chúng có tướng thọ sanh, Do sanh, có dị loại.

Tùy theo sự thọ sanh, Chúng có tướng tùy sanh. Trong thế giới loài Người, Tướng sanh không có nhiều.

Không ở đầu mái tóc, Không ở tai, ở mắt, Không ở miệng, ở mũi, Không ở môi, ở mày, Không ở cổ, ở nách, Không ở bụng, ở lưng, Không ở ngực, ở vú, Không âm hộ, hành dâm.

Không ở tay, ở chân, Không ở ngón, ở móng, Không ở cổ chân, vế, Không ở sắc, ở tiếng.

Không tướng, do tùy sanh, Tùy sanh, loại sai khác. Trên tự thân con người, Không có gì đặc biệt.

Chỉ tùy theo danh xưng, Loài Người được kêu gọi.

Ðối người tự sinh sống. Chăn bò, lo ruộng đất, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là nông phu, Không phải Bà-la-môn.

Ai sống theo nghề nghiệp, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là công thợ, Không phải Bà-la-môn.

Ai sống nghề buôn bán, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là thương nhân, Không phải Bà-la-môn.

Ai sống hầu hạ người, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là nô bộc, Không phải Bà-la-môn.

Ai sống lấy của người, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là kẻ trộm, Không phải Bà-la-môn.

Ai sống nghề cung tên, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là nhà binh, Không phải Bà-la-môn.

Ai sống nghề tế tự, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là tế quan, Không phải Bà-la-môn.

Ai sống giữa loài Người, Thọ hưởng làng, quốc độ, Vasettha hãy biết, Kẻ ấy là vua chúa, Không phải Bà-la-môn.

Và Ta không có gọi, Kẻ ấy Bà-la-môn. Chỉ vì do thọ sanh, Dầu vị ấy cao sang, Dầu vị ấy giàu có,

Nhưng còn ham thế lợi.

Không tham lam thế lợi, Không chấp thủ sở hữu, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Vị đoạn tận kiết sử, Không ai không sợ hãi, Siêu việt mọi chấp trước, Thoát ly các hệ phược, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Cắt dây thừng, dây ách, Dây cương, cùng dây trói, Quăng đi cây chắn ngang, Kẻ ấy Ta mới gọi, Bậc sáng suốt, giác ngộ, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai không lỗi, chịu đựng, Nhiếc mắng cùng đánh trói, Trang bị với nhẫn lực, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Không phẫn nộ, giữ luật, Có giới hạnh không kiêu, Nhiếp phục, thân tối hậu, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Như nước trên lá sen, Hột cải trên đỉnh nhọn, Không tham luyến dục vọng, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai biết ngay đời này Khổ vì ngã đoạn tận, Gánh nặng được đặt xuống, Xa lìa các hệ phược, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Tuệ thâm sâu, có trí Thiện xảo đạo phi đạo, Ðích tối thượng đạt được, Kẻ ấy Ta mới gọi,

Chánh danh Bà-la-môn.

Ai không còn liên hệ, Cả tại gia, xuất gia, Không nhà trú, thiểu dục, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Bỏ gậy đối chúng sanh, Kẻ yếu cùng kẻ mạnh, Không giết, không hại ai, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Giữa kẻ thù, không thù, Giữa hung bạo, an tịnh, Giữa chấp thủ, không chấp, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Dối, tham, sân, mạn, phú, Ai bỏ rơi được chúng, Như hột cải rơi khỏi. Ðầu nhọn của mũi kim, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai dạy thật nhỏ nhẹ, Nói lên lời chơn thực, Không xúc chạm một ai, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Dài ngắn hay lớn nhỏ, Thanh tịnh hay bất tịnh, Ở đời vật dài ngắn, Lớn, nhỏ, tịnh, bất tịnh, Không lấy vật không cho, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Với ai không tham cầu, Ðời này và đời sau, Từ bỏ mọi tham cầu, Ðoạn rời mọi hệ phược, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai không có chấp tàng, Với trí đoạn nghi hoặc,

Ðạt nhập đáy bất tử. Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ở đời ai vượt khỏi, Mọi buộc ràng thiện ác, Không sầu, không bụi uế, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai không uế, thanh tịnh, Không gợn, sáng như trăng, Hỷ, hữu được đoạn trừ, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai vượt qua hiểm lộ, Ác lộ, luân hồi, si, Vượt khỏi, đến bờ kia, Thiền tư, không dao động, Ðoạn trừ mọi nghi hoặc, An tịnh, không chấp trước, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ở đời, bỏ dục vọng, Không nhà, sống xuất gia, Ðoạn trừ dục và hữu, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chanh danh Bà-la-môn.

Ở đời, bỏ tham ác, Không nhà, sống xuất gia, Ðoạn trừ ác và hữu, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai từ bỏ nhân ách, Vượt qua cả thiên ách, Ðoạn trừ mọi ách nạn, Thoát ly mọi hệ phược, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Từ bỏ lạc, bất lạc, Thanh lương, không y trú, Chiến thắng mọi thế giới, Bậc anh hùng dũng mãnh, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai biết thật hoàn toàn, Sự sanh diệt chúng sanh, Không tham trước, Thiện Thệ, Giác ngộ, đạt chánh giác, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Không biết chỗ sở thủ, Thiên, Nhân, Càn-thát-bà, Lậu hoặc được đoạn trừ, Bậc ng Cúng, La-Hán, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai không có chấp trước, Ðời trước, sau, đời này, Không chấp, không sở hữu, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ngưu vương, bậc Tối thắng, Anh hùng, bậc Ðại sĩ, Bậc Chinh phục, Bất động, Tắm sạch, bậc Giác Ngộ, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ai biết được đời trước, Thấy được thiện, ác thú, Ðạt được sanh diệt đoạn, Kẻ ấy Ta mới gọi, Chánh danh Bà-la-môn.

Ðiều thế giới cho gọi, Là “tên” và “gia tộc”, Chỉ tục danh, thông danh, Danh từ khởi nhiều chỗ.

Ðã lâu đời chấp trước, Tà kiến của kẻ ngu, Kẻ ngu tự tuyên bố, Bà-la-môn do sanh.

Không phải do sanh đẻ, Ðược gọi Bà-la-môn, Không phải do sanh đẻ, Gọi phi Bà-la-môn.

Chính do sự hành động Ðược gọi Bà-la-môn,

Chính do sự hành động Gọi phi Bà-la-môn.

Hành động làm nông phu, Hành động làm công thợ, Hành động làm lái buôn, Hành động làm nô bộc.

Hành động làm ăn trộm, Hành động làm nhà binh. Hành động làm tế quan, Hành động làm vua chúa.

Kẻ trí thấy hành động, Như thật là như vậy. Thấy rõ lý duyên khởi, Biết rõ nghiệp dị thục.

Do nghiệp, đời luân chuyển Do nghiệp, người luân hồi. Nghiệp trói buộc chúng sanh, Như trục xe quay bánh.

Do khổ hạnh, Phạm hạnh, Tiết chế và chế ngự, Tác thành Bà-la-môn. Bà-la-môn như vậy, Mới thật là tối thượng,

Ba Vệ-đà thành tựu, An tịnh, tái sanh đoạn, Vesettha nên biết, Kẻ ấy được Phạm thiên, Ðược Thiên chủ Sakka, Biết đến thật tường tận.

Khi được nghe nói vậy, hai thanh niên Bà-la-môn Vasettha và Bharadvaja bạch Thế Tôn:

– Thật vi diệu thay, tôn giả Gotama ! Thật vi diệu thay, Tôn giả Gotama ! Như người dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho người bị lạc hướng, đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy sắc; cũng vậy, Chánh pháp đã được Thế Tôn dùng nhiều phương tiện trình bày, giải thích. Thưa Tôn giả Gotama, nay con xin quy y Tôn giả Gotama, quy y Pháp và quy y chúng Tỷ-kheo. Mong Tôn giả Gotama nhận chúng con làm cư sĩ, từ nay cho đến mạng chung, chúng con trọn đời quy ngưỡng.

-ooOoo-

Từ ngữ:

• Thế Tôn / Bhagavā / Blessed One: Bậc được tôn kính, một trong những danh hiệu cao quý nhất của Đức Phật, chỉ người đã đạt giác ngộ và có đầy đủ phước đức, trí tuệ.
• bà-la-môn / brāhmaṇa / brahmin: Giai cấp tu sĩ và học giả trong xã hội Ấn Độ cổ, theo truyền thống được xem là cao quý nhất dựa trên huyết thống. Kinh này định nghĩa lại phẩm chất Bà-la-môn dựa trên phẩm hạnh và tu tập, không phải dòng dõi.
• đạo đức / sīlavā / virtuous: Có phẩm hạnh tốt đẹp, giữ gìn giới luật (sīla), sống đúng đắn theo lời dạy của Đức Phật.
• phận sự / vata / observances: Các quy tắc, nghi lễ, hoặc bổn phận cần tuân thủ, thường liên quan đến tu tập hoặc đời sống tôn giáo. Trong ngữ cảnh này, chỉ các thực hành của Bà-la-môn giáo.
• sa-môn / samaṇa / recluse: Người xuất gia, tu sĩ khổ hạnh, từ bỏ đời sống thế tục để tìm cầu chân lý và giải thoát.
• ứng cúng / arahant / accomplished: Bậc thánh đã hoàn thiện tu tập, đoạn trừ mọi phiền não (āsava), xứng đáng được trời người cúng dường. Trong ngữ cảnh này (danh hiệu Phật), chỉ sự hoàn hảo và viên mãn của Đức Phật.
• chánh đẳng chánh giác / sammāsambuddha / fully enlightened: Bậc giác ngộ hoàn toàn và đúng đắn một cách tự thân, không thầy chỉ dạy, hiểu biết toàn bộ chân lý.
• minh hạnh túc / vijjācaraṇasampanna / perfect in true knowledge and conduct: Người hoàn hảo cả về trí tuệ (minh - vijjā) và đức hạnh, cách hành xử (hạnh - caraṇa).
• thiện thệ / sugata / sublime: Người đã đi đến cõi tốt lành (Niết Bàn), người nói lời chân thật, hữu ích, đúng lúc.
• thế gian giải / lokavidū / knower of worlds: Người hiểu biết tường tận về các thế giới, các cõi chúng sinh, sự vận hành của thế gian.
• vô thượng sĩ điều ngự trượng phu / anuttaro purisadammasārathi / incomparable leader of persons to be tamed: Bậc lãnh đạo không ai sánh bằng trong việc giáo hóa, điều phục những chúng sinh cần được hướng dẫn tu tập.
• thiên nhân sư / satthā devamanussānaṃ / teacher of gods and humans: Bậc thầy của cả chư thiên (deva) và loài người (manussa).
• Phật / buddha / enlightened: Bậc đã giác ngộ hoàn toàn chân lý, đã tỉnh thức khỏi vô minh.
• Tam Phệ Đà / tevijja (veda) / Triple Veda: Ba bộ kinh Vệ Đà cổ xưa của Ấn Độ giáo (Rigveda, Samaveda, Yajurveda), nền tảng kiến thức truyền thống của Bà-la-môn giáo.
• sinh / jāti / birth: Sự sinh ra, dòng dõi, huyết thống, giai cấp xã hội dựa trên nguồn gốc gia đình.
• hành động / kamma / action: Nghiệp, hành vi có chủ ý (cetanā) qua thân, khẩu, ý, tạo ra kết quả (vipāka) tương ứng trong hiện tại và tương lai.
• chúng sinh / sattā, pāṇā / living beings: Các sinh vật có sự sống, có ý thức, tồn tại trong vòng luân hồi (saṃsāra).
• danh xưng quy ước / samaññā / verbal designation: Sự gọi tên, đặt tên dựa trên lời nói, quy ước xã hội, không phản ánh bản chất thực sự hay phẩm chất nội tại.
• trở ngại / kiñcana / impediments: Những chướng ngại, phiền não vi tế, những vướng mắc ngăn cản sự giải thoát, như tham, sân, si, ngã mạn…
• chấp thủ / upādāna / clings/clinging: Sự bám víu, dính mắc mạnh mẽ vào ngũ uẩn (thân thể, cảm giác, tri giác, tâm hành, nhận thức), quan điểm, giới cấm, hoặc ngã luận, là nguyên nhân trực tiếp của khổ đau (dukkha).
• kiết sử / saṃyojana / fetters: Những sợi dây trói buộc chúng sinh vào vòng luân hồi (ví dụ: thân kiến, nghi, giới cấm thủ, tham dục, sân hận, ái sắc, ái vô sắc, mạn, trạo cử, vô minh).
• khổ não / daratha / anguish: Sự đau khổ, phiền muộn, dằn vặt, bất an về tinh thần.
• ràng buộc / gantha / ties: Những mối trói buộc của thân tâm (tham, sân, và các tà kiến, nghi lễ sai lầm).
• giải thoát / visaṃyutta / detached: Không còn bị trói buộc, dính mắc bởi phiền não hay các đối tượng thế gian; trạng thái tự do, không ràng buộc.
• bậc giác ngộ / buddha / awakened one: Người đã tỉnh thức khỏi giấc ngủ vô minh, đã giác ngộ hoàn toàn chân lý.
• nhẫn nhục / khanti / patience: Sự chịu đựng, kiên nhẫn, cam chịu trước những điều bất như ý, sự lăng mạ, đau khổ mà không khởi tâm sân hận hay oán trách.
• sân / kodha / anger: Sự tức giận, nóng nảy, phẫn uất, một trong những phiền não căn bản (tham, sân, si).
• thân cuối cùng / antima-sarīra / final body: Thân xác cuối cùng của một vị A-la-hán trước khi nhập Vô dư y Niết Bàn (parinibbāna), không còn tái sinh trong bất kỳ cõi nào nữa.
• dục lạc / kāma / sensual pleasures: Sự ham muốn, thỏa mãn thông qua năm giác quan (mắt thấy sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi mùi, lưỡi nếm vị, thân cảm xúc).
• khổ đau / dukkha / suffering: Sự khổ, bất toại nguyện, một trong Bốn Sự Thật Cao Quý, bao gồm khổ về thể xác (sinh, già, bệnh, chết) và tinh thần (buồn, lo, không được như ý…).
• gánh nặng / bhāra / burden: Gánh nặng phiền não, ngũ uẩn mà chúng sinh phải mang vác trong vòng luân hồi.
• trí tuệ / paññā / understanding: Sự hiểu biết sâu sắc, thấu suốt về bản chất của thực tại (vô thường, khổ, vô ngã), đặc biệt là về Tứ Diệu Đế và Duyên Khởi.
• đạo / magga / path: Con đường tu tập dẫn đến sự chấm dứt khổ đau và giải thoát, đặc biệt là Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo).
• phi đạo / amagga / not-path: Con đường sai lạc, không dẫn đến giải thoát, ngược lại với Chánh Đạo.
• mục đích tối thượng / paramattha / goal supreme: Chân lý tuyệt đối, thực tại tối hậu, tức là Niết Bàn (Nibbāna).
• người tại gia / gahaṭṭha / householders: Người sống đời sống gia đình, không xuất gia tu hành trọn vẹn thời gian.
• không nhà / anagāriya / homelessness: Đời sống không gia đình, từ bỏ thế tục của người xuất gia, sống đời phạm hạnh.
• roi vọt / daṇḍa / rod: Nghĩa đen là cây gậy, roi; nghĩa bóng là hình phạt, bạo lực, sự làm hại, sát sinh.
• tham dục / rāga / lust: Sự ham muốn, đam mê, luyến ái đối với các đối tượng hấp dẫn, một trong ba gốc rễ của bất thiện (tham, sân, si).
• sân hận / dosa / hate: Sự ghét bỏ, thù hận, ác ý đối với các đối tượng không hài lòng, một trong ba gốc rễ của bất thiện.
• ngã mạn / māna / conceit: Sự kiêu ngạo, tự cao, so sánh mình với người khác (cho mình hơn, bằng, hoặc thua kém người khác một cách vi tế).
• khinh miệt / makkha / contempt: Sự coi thường, khinh rẻ, xem nhẹ người khác, thường đi kèm với ngã mạn.
• khát khao / āsā / yearnings: Sự mong mỏi, ước muốn, hy vọng vi tế về những điều trong tương lai hoặc ở các cõi khác.
• đam mê / indulgences: Sự ham thích, hưởng thụ, đắm chìm trong các dục lạc hoặc các đối tượng khác (không có từ Pali tương đương chính xác, nhưng liên quan đến kāma, āsā, nandī).
• hoang mang / kathaṃkathā / perplexity: Sự nghi ngờ, phân vân, do dự, không chắc chắn về Chánh pháp, về con đường tu tập.
• Cõi Bất Tử / amata-pada / Deathless Sphere: Trạng thái Niết Bàn, nơi không còn sinh tử, bất diệt, trạng thái an lạc tuyệt đối.
• phước / puñña / merit: Công đức, nghiệp thiện, những hành động tốt lành về thân, khẩu, ý mang lại kết quả an vui, hạnh phúc trong hiện tại và tương lai.
• ác / pāpa / evil: Tội lỗi, nghiệp ác, những hành động xấu xa về thân, khẩu, ý mang lại kết quả đau khổ.
• không sầu muộn / asoka / sorrowless: Trạng thái tâm không còn buồn khổ, phiền não.
• không tì vết / viraja / stainless: Trạng thái tâm không còn bụi bẩn phiền não, trong sạch, thanh khiết.
• thanh tịnh / suddha / pure: Trong sạch, tinh khiết, không còn ô nhiễm bởi phiền não và bất thiện pháp.
• hỷ lạc / nandi / delight: Sự vui thích, thỏa mãn, thường liên quan đến sự dính mắc vào các đối tượng dễ chịu hoặc sự tồn tại.
• sự hiện hữu / bhava / being: Quá trình trở thành, tồn tại trong vòng luân hồi, gồm dục hữu (tồn tại trong cõi Dục), sắc hữu (cõi Sắc), vô sắc hữu (cõi Vô Sắc). Là một mắt xích trong 12 nhân duyên.
• vũng lầy / paṅka / swamp: Bùn lầy phiền não, ẩn dụ cho sự sa lầy trong dục vọng, khó thoát ra.
• bùn nhơ / kaddama / mire: Bùn nhơ dục vọng, sự ô nhiễm của tâm khiến tâm không trong sáng.
• luân hồi / saṃsāra / samsāra: Vòng sinh tử bất tận, sự tái sinh liên tục trong các cõi khác nhau (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, a-tu-la, trời) do nghiệp (kamma) và phiền não (kilesa) chi phối.
• si mê / moha / delusion: Sự vô minh, mê lầm về bản chất thực tại (Tứ Diệu Đế, Duyên Khởi, Vô thường, Khổ, Vô ngã), một trong ba gốc rễ bất thiện.
• bờ kia / pāra / further shore: Bờ giác ngộ, Niết Bàn, đối lập với bờ bên này (apāra) là luân hồi.
• tầng thiền / jhāna / jhānas: Các trạng thái nhập định sâu, tâm an trụ, vắng lặng các chướng ngại (năm triền cái), có đặc tính hỷ, lạc, định. Gồm các tầng thiền Sắc giới và Vô sắc giới.
• Niết Bàn / nibbāna / Nibbāna: Sự tịch diệt khổ đau và phiền não, trạng thái giải thoát cuối cùng, mục đích tối hậu của Phật giáo. Nghĩa đen là “dập tắt” (ngọn lửa tham, sân, si).
• ái dục / taṇhā / craving: Sự khao khát, ham muốn mãnh liệt, gốc rễ của khổ đau (dukkha). Gồm dục ái (khao khát dục lạc), hữu ái (khao khát tồn tại), phi hữu ái (khao khát không tồn tại).
• ràng buộc của con người / mānusa yoga / human bonds: Những trói buộc thuộc cõi người, liên quan đến đời sống thế tục, gia đình, xã hội.
• ràng buộc của cõi trời / dibba yoga / bonds of heaven: Những trói buộc thuộc cõi trời, liên quan đến sự hưởng thụ phước báo và sự tồn tại vi tế ở các cõi trời.
• dính mắc / upādhi / attachment: Các nền tảng của sự khổ, các đối tượng của sự chấp thủ (ngũ uẩn, phiền não, hành động, dục lạc). Rộng hơn upādāna, chỉ mọi thứ làm cơ sở cho khổ đau phát sinh.
• anh hùng / vīra / hero: Người có nghị lực phi thường, tinh tấn trong tu tập, chiến thắng phiền não và ma quân.
• chết đi / cuti / pass away: Sự chết, sự chấm dứt một kiếp sống, sự chuyển tiếp của dòng tâm thức sang kiếp khác.
• tái sinh / upapatti / reappear: Sự sinh trở lại trong một cảnh giới mới sau khi chết, tùy thuộc vào nghiệp đã tạo.
• đích đến / gati / destination: Cảnh giới tái sinh, nơi đi đến sau khi chết, có năm hoặc sáu cõi tùy theo cách phân loại (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời; đôi khi thêm a-tu-la).
• chư thiên / deva / gods: Các vị trời, chúng sinh sống ở các cõi trời Dục giới và Sắc giới, có phước báo và tuổi thọ dài hơn con người nhưng vẫn còn trong luân hồi.
• hương thần / gandhabba / spirits: Một loại tinh linh, thần linh ở cõi trời Dục giới, thường gắn với âm nhạc, hương thơm, hoặc trạng thái trung gian giữa các kiếp sống (theo một số chú giải).
• loài người / manussa / men: Con người, chúng sinh ở cõi người, được xem là cõi thuận lợi nhất để tu tập giải thoát.
• A-la-hán / arahant / arahant: Bậc thánh đã đoạn tận hoàn toàn mọi phiền não (āsava), chấm dứt tái sinh, đạt Niết Bàn trong hiện tại.
• lậu hoặc / āsava / taints: Những ô nhiễm, phiền não tiềm ẩn sâu trong tâm thức, chảy rỉ ra ngoài qua hành động, lời nói. Gồm dục lậu (ô nhiễm do dục vọng), hữu lậu (ô nhiễm do muốn tồn tại), vô minh lậu (ô nhiễm do si mê), kiến lậu (ô nhiễm do tà kiến).
• bậc lãnh đạo đoàn thể / usabha / herd’s leader: Người đứng đầu, bậc ưu tú, ví như con bò đực đầu đàn mạnh mẽ, dẫn dắt cả đàn. Dùng để chỉ Đức Phật hoặc bậc thánh.
• đại sĩ / mahesi / great seer: Bậc tìm cầu vĩ đại (mahā + esī), người tìm kiếm chân lý tối thượng, danh hiệu tôn kính dành cho Đức Phật hoặc bậc giác ngộ.
• đời quá khứ / pubbenivāsa / past lives: Những kiếp sống trước đây của một chúng sinh. Biết rõ các đời quá khứ là một trong Tam Minh (Túc mạng minh).
• cõi trời / sagga / heavens: Các cảnh giới an vui, hạnh phúc trong Dục giới (6 cõi) và Sắc giới (16 cõi).
• cõi khổ / apāya / states of woe: Các cảnh giới đau khổ, bất hạnh (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, đôi khi kể cả a-tu-la).
• sự đoạn diệt của sinh / jātikkhaya / destruction of birth: Sự chấm dứt hoàn toàn việc tái sinh trong tương lai, thành tựu cuối cùng của bậc A-la-hán.
• danh xưng / samaññā / designations: Tên gọi, sự quy ước, cách gọi thông thường trong ngôn ngữ và xã hội.
• quy ước / vohāra / conventions: Tập quán, cách gọi thông thường, ngôn ngữ đời thường, sự thật quy ước (sammuti-sacca) đối lập với sự thật tuyệt đối (paramattha-sacca).
• tà kiến / micchādiṭṭhi / wrong views: Những quan điểm sai lầm về thực tại, đặc biệt là phủ nhận luật nhân quả, nghiệp báo, luân hồi, giá trị của tu tập, sự tồn tại của các bậc thánh.
• người thực sự trí tuệ / medhāvī / truly wise: Người có trí tuệ thực sự, hiểu biết đúng đắn về Chánh pháp, đặc biệt là về nghiệp và duyên khởi.
• duyên khởi / paṭiccasamuppāda / dependent origination: Lý thuyết cốt lõi của Phật giáo về sự phát sinh phụ thuộc lẫn nhau của các hiện tượng (“Do cái này có mặt, cái kia có mặt…”), giải thích nguồn gốc của khổ và con đường diệt khổ qua 12 nhân duyên.
• hành động và kết quả của nó / kammavipāka / action and its results: Nghiệp (hành động có chủ ý) và quả báo của nghiệp (kết quả tương ứng), mối quan hệ nhân quả chi phối đời sống chúng sinh.
• khổ hạnh / tapa / asceticism: Sự tu tập ép xác, khổ luyện, thực hành nghiêm khắc để chế ngự thân tâm, đốt cháy phiền não.
• phạm hạnh / brahmacariya / holy life: Đời sống trong sạch, thanh cao, đặc biệt là đời sống xuất gia hoặc sự thực hành tiết dục, hướng đến mục tiêu giải thoát Niết Bàn.
• tự chủ / saṃyama / self-control: Sự kiểm soát, chế ngự các giác quan (indriya-saṃvara) và tâm ý, không để chúng chạy theo các đối tượng bên ngoài.
• rèn luyện nội tâm / dama / inner training: Sự điều phục, rèn luyện tâm ý để trở nên thuần thục, định tĩnh và thanh tịnh.
• phẩm hạnh bà-la-môn tối thượng / brāhmaññaṃ uttamaṃ / supreme brahminhood: Phẩm chất cao quý nhất của một vị Bà-la-môn chân chính theo định nghĩa của Đức Phật, đó là sự thanh tịnh, trí tuệ và giải thoát đạt được qua tu tập phạm hạnh, khổ hạnh, tự chủ và rèn luyện nội tâm.
• tam minh / tevijja / triple knowledge: Ba loại trí tuệ siêu việt chỉ có ở bậc A-la-hán: Túc mạng minh (pubbenivāsānussati-ñāṇa - nhớ lại vô số kiếp trước), Thiên nhãn minh (cutūpapāta-ñāṇa - thấy sự sinh tử của chúng sinh), Lậu tận minh (āsavakkhaya-ñāṇa - biết rõ sự đoạn tận các lậu hoặc). Khác với Tam Phệ Đà (Triple Veda).
• an tịnh / santa / peaceful: Trạng thái bình an, tịch tĩnh, vắng lặng phiền não của Niết Bàn hoặc của tâm đã được định tĩnh.
• Phạm Thiên / Brahmā / Brahmā: Vị trời cao nhất trong thần thoại Ấn Độ giáo. Trong Phật giáo, chỉ các vị trời ở cõi Sắc giới và Vô Sắc giới, có đời sống cao thượng nhưng vẫn trong luân hồi. Đôi khi dùng để chỉ bậc A-la-hán đã sống đời phạm hạnh.
• Đế Thích / Sakka / Sakka: Vua của cõi trời Đao Lợi (Tāvatiṃsa), một trong các cõi trời Dục giới. Ông là một vị thiên chủ thường hộ trì Phật pháp và kính trọng Đức Phật.
• cư sĩ tại gia / upāsaka (nam), upāsikā (nữ) / lay followers: Phật tử tại gia, những người đã quy y Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng) và thực hành lời Phật dạy nhưng không xuất gia.
• quy y / saraṇaṃ gata / gone for refuge: Tìm đến nương tựa, xem Tam Bảo (Phật, Pháp, Tăng) là nơi nương tựa duy nhất và tối thượng để thoát khỏi khổ đau luân hồi.