MN 109. Đại Kinh Đêm Rằm
(Kinh Mahāpunṇama)
1. Tôi nghe như vầy. Một thời Đức Thế Tôn trú tại thành Xá-vệ (Sāvatthī), trong vườn phía Đông, tại lâu đài của mẹ ông Migāra.
2. Vào dịp đó – nhằm ngày Bố-tát (Uposatha day - ngày sám hối và tụng giới của Tăng đoàn) vào ngày rằm [^1036], trong đêm trăng tròn – Đức Thế Tôn đang ngồi ngoài trời, xung quanh có Tăng đoàn các vị tỳ kheo (bhikkhus - nhà sư nam đã thọ giới cụ túc).
3. Bấy giờ, một vị tỳ kheo đứng dậy khỏi chỗ ngồi [^1037], đắp y trên một vai, chắp tay vái Đức Thế Tôn và bạch rằng: “Bạch Thế Tôn, con muốn hỏi Thế Tôn về một vấn đề, nếu Thế Tôn hoan hỷ trả lời câu hỏi của con.” – “Này tỳ kheo, hãy ngồi xuống chỗ của thầy và hỏi điều thầy muốn.” Vị tỳ kheo liền ngồi xuống chỗ của mình và bạch Đức Thế Tôn:
4. “Bạch Thế Tôn, có phải đây là năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp (five aggregates affected by clinging - năm nhóm yếu tố cấu thành một chúng sinh, bị dính mắc bởi tham ái và tà kiến) [16]; tức là, sắc uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp, thọ uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp, tưởng uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp, hành uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp, và thức uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp không?”
“Này các tỳ kheo, đây chính là năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp; tức là, sắc uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp… và thức uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp.”
Vị tỳ kheo thưa: “Lành thay, bạch Thế Tôn,” rồi hoan hỷ và vui mừng trước lời dạy của Đức Thế Tôn. Sau đó, vị ấy hỏi thêm một câu nữa:
5. “Nhưng, bạch Thế Tôn, năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp này bắt nguồn từ đâu?”
“Này tỳ kheo, năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp này bắt nguồn từ lòng ham muốn (desire - chanda - sự mong muốn, ý muốn) [^1038].”
6. “Bạch Thế Tôn, sự bám chấp (clinging - upādāna - sự níu giữ, dính mắc vào các đối tượng) đó có giống với năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp không, hay sự bám chấp là một cái gì đó tách biệt khỏi năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp?”[^1039]
“Này tỳ kheo, sự bám chấp đó không giống với năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp, mà sự bám chấp cũng không phải là một cái gì đó tách biệt khỏi năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp. Chính lòng ham muốn và tham ái (lust - rāga - sự tham đắm, dục vọng) đối với năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp mới là sự bám chấp ở đó.”
7. “Nhưng, bạch Thế Tôn, có thể có sự đa dạng trong lòng ham muốn và tham ái đối với năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp này không?”
“Có thể có, này tỳ kheo,” Đức Thế Tôn nói. “Ở đây, này tỳ kheo, có người nghĩ rằng: ‘Mong rằng sắc của ta sẽ như thế này trong tương lai; mong rằng thọ của ta sẽ như thế này trong tương lai; mong rằng tưởng của ta sẽ như thế này trong tương lai; mong rằng hành của ta sẽ như thế này trong tương lai; mong rằng thức của ta sẽ như thế này trong tương lai.’ Như vậy, có sự đa dạng trong lòng ham muốn và tham ái đối với năm uẩn chịu ảnh hưởng bởi sự bám chấp.”
8. “Nhưng, bạch Thế Tôn, thuật ngữ ‘uẩn’ (aggregates - khandha - nhóm, đống, tập hợp) được áp dụng cho các uẩn như thế nào?”
“Này tỳ kheo, bất kỳ loại sắc nào, dù là quá khứ, tương lai hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, thấp kém hay cao thượng, xa hay gần – đó là sắc uẩn. [17] Bất kỳ loại thọ nào… xa hay gần – đó là thọ uẩn. Bất kỳ loại tưởng nào… xa hay gần – đó là tưởng uẩn. Bất kỳ loại hành nào… xa hay gần – đó là hành uẩn. Bất kỳ loại thức nào… xa hay gần – đó là thức uẩn. Này tỳ kheo, thuật ngữ ‘uẩn’ được áp dụng cho các uẩn theo cách đó.”
9. “Bạch Thế Tôn, đâu là nguyên nhân và điều kiện cho sự biểu hiện của sắc uẩn? Đâu là nguyên nhân và điều kiện cho sự biểu hiện của thọ uẩn… tưởng uẩn… hành uẩn… thức uẩn?”
“Này tỳ kheo, bốn đại địa (four great elements - đất, nước, lửa, gió) là nguyên nhân và điều kiện cho sự biểu hiện của sắc uẩn. Xúc (contact - phassa - sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và ý thức) là nguyên nhân và điều kiện cho sự biểu hiện của thọ uẩn. Xúc là nguyên nhân và điều kiện cho sự biểu hiện của tưởng uẩn. Xúc là nguyên nhân và điều kiện cho sự biểu hiện của hành uẩn. Danh-sắc (mentality-materiality - nāmarūpa - tâm và vật chất, tức là các yếu tố tinh thần và vật lý tạo nên một cá thể) là nguyên nhân và điều kiện cho sự biểu hiện của thức uẩn.”[^1040]
10. “Bạch Thế Tôn, làm thế nào mà thân kiến (personality view - sakkāya-diṭṭhi - tà kiến chấp có một cái ‘ta’ hay ‘ngã’ thường hằng trong năm uẩn) lại phát sinh?”[^1041]
“Ở đây, này tỳ kheo, một phàm phu chưa được học hỏi, không kính trọng các bậc thánh (noble ones - ariya - những người đã đạt được các tầng thánh quả) và không thuần thục, không được rèn luyện trong Giáo pháp (Dhamma - giáo lý của Đức Phật) của các ngài, không kính trọng bậc chân nhân (true men - sappurisa - người tốt, người hiền trí) và không thuần thục, không được rèn luyện trong Giáo pháp của các ngài, người đó coi sắc là tự ngã (self - attā - cái tôi, bản ngã thường hằng), hoặc tự ngã sở hữu sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc. Người đó coi thọ là tự ngã… tưởng là tự ngã… hành là tự ngã… thức là tự ngã, hoặc tự ngã sở hữu thức, [18] hoặc thức ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thức. Thân kiến phát sinh theo cách đó.”
11. “Nhưng, bạch Thế Tôn, làm thế nào mà thân kiến không phát sinh?”
“Ở đây, này tỳ kheo, một vị thánh đệ tử đã được học hỏi kỹ càng (well-taught noble disciple - sutavā ariya-sāvaka - người đệ tử đã nghe nhiều giáo pháp và đạt thánh quả), người kính trọng các bậc thánh, thuần thục và được rèn luyện trong Giáo pháp của các ngài, người kính trọng bậc chân nhân, thuần thục và được rèn luyện trong Giáo pháp của các ngài, vị ấy không coi sắc là tự ngã, hoặc tự ngã sở hữu sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc. Vị ấy không coi thọ là tự ngã… tưởng là tự ngã… hành là tự ngã… thức là tự ngã, hoặc tự ngã sở hữu thức, hoặc thức ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thức. Thân kiến không phát sinh theo cách đó.”
12. “Bạch Thế Tôn, đâu là sự hấp dẫn (gratification - assāda - vị ngọt, sự thỏa mãn tạm thời), đâu là sự nguy hiểm (danger - ādīnava - sự bất lợi, khổ đau tiềm ẩn), và đâu là sự thoát ly (escape - nissaraṇa - sự giải thoát, lối thoát khỏi khổ đau) trong trường hợp của sắc? Đâu là sự hấp dẫn, sự nguy hiểm, và sự thoát ly trong trường hợp của thọ… của tưởng… của hành… của thức?”
"Này tỳ kheo, niềm vui và hỷ lạc phát sinh dựa vào sắc – đó là sự hấp dẫn trong trường hợp của sắc. Sắc là vô thường (impermanent - anicca - không bền vững, luôn thay đổi), khổ (suffering - dukkha - đau khổ, không như ý), và chịu sự biến đổi (subject to change - vipariṇāmadhamma - có bản chất thay đổi) – đó là sự nguy hiểm trong trường hợp của sắc. Sự loại bỏ lòng ham muốn và tham ái, sự từ bỏ lòng ham muốn và tham ái đối với sắc – đó là sự thoát ly trong trường hợp của sắc.
“Niềm vui và hỷ lạc phát sinh dựa vào thọ… dựa vào tưởng… dựa vào hành… dựa vào thức – đó là sự hấp dẫn trong trường hợp của thức. Thức là vô thường, khổ, và chịu sự biến đổi – đó là sự nguy hiểm trong trường hợp của thức. Sự loại bỏ lòng ham muốn và tham ái, sự từ bỏ lòng ham muốn và tham ái đối với thức – đó là sự thoát ly trong trường hợp của thức.”
13. “Bạch Thế Tôn, làm thế nào để một người biết, làm thế nào để một người thấy, để đối với thân này cùng với thức của nó và tất cả các dấu hiệu bên ngoài, không còn sự tạo tác ‘cái tôi’ (I-making - ahaṅkāra - chấp ngã), ‘cái của tôi’ (mine-making - mamaṅkāra - chấp ngã sở hữu), và khuynh hướng ngầm của sự kiêu ngạo (underlying tendency to conceit - mānānusaya - sự kiêu căng tiềm ẩn)?”
“Này tỳ kheo, bất kỳ loại sắc nào, dù là quá khứ hay hiện tại, bên trong hay bên ngoài, thô hay tế, thấp kém [19] hay cao thượng, xa hay gần – người đó thấy tất cả sắc đúng như bản chất của nó bằng trí tuệ đúng đắn (proper wisdom - sammā paññā - sự hiểu biết chân chính) rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi’ (n’etaṃ mama, n’eso’ham asmi, na m’eso attā). Bất kỳ loại thọ nào… Bất kỳ loại tưởng nào… Bất kỳ loại hành nào… Bất kỳ loại thức nào… người đó thấy tất cả thức đúng như bản chất của nó bằng trí tuệ đúng đắn rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.’ Khi một người biết và thấy như vậy, thì đối với thân này cùng với thức của nó và tất cả các dấu hiệu bên ngoài, sẽ không còn sự tạo tác ‘cái tôi’, ‘cái của tôi’, hay khuynh hướng ngầm của sự kiêu ngạo.”
14. Bấy giờ, trong tâm một vị tỳ kheo nào đó, ý nghĩ này khởi lên: “Vậy, có vẻ như, sắc không phải là tự ngã, thọ không phải là tự ngã, tưởng không phải là tự ngã, hành không phải là tự ngã, thức không phải là tự ngã. Vậy thì, tự ngã nào sẽ bị ảnh hưởng bởi những hành động được thực hiện bởi cái không phải là tự ngã?”[^1042]
Khi ấy, Đức Thế Tôn, biết được ý nghĩ trong tâm của vị tỳ kheo đó bằng tâm của mình, đã nói với các tỳ kheo như sau: "Này các tỳ kheo, có thể có trường hợp một người lầm lạc nào đó ở đây, ngu si và thiếu hiểu biết, với tâm bị chi phối bởi tham ái (craving - taṇhā - sự khao khát, ham muốn mãnh liệt), nghĩ rằng mình có thể vượt qua Giáo huấn của Bậc Đạo Sư (Teacher’s Dispensation - Satthu sāsana - lời dạy, giáo pháp của Đức Phật) như thế này: ‘Vậy, có vẻ như, sắc không phải là tự ngã… thức không phải là tự ngã. Vậy thì, tự ngã nào sẽ bị ảnh hưởng bởi những hành động được thực hiện bởi cái không phải là tự ngã?’ Này các tỳ kheo, các thầy đã được Ta huấn luyện qua việc chất vấn vào nhiều dịp khác nhau về nhiều vấn đề khác nhau. [^1043]
15. “Này các tỳ kheo, các thầy nghĩ sao? Sắc là thường hằng hay vô thường?” – “Là vô thường, bạch Thế Tôn.” – “Cái gì vô thường là khổ hay vui?” – “Là khổ, bạch Thế Tôn.” – “Cái gì vô thường, khổ, và chịu sự biến đổi, có đáng để coi là: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’ không?” – “Không, bạch Thế Tôn.”
“Này các tỳ kheo, các thầy nghĩ sao: Thọ… tưởng… hành… thức là thường hằng hay vô thường?” – “Là vô thường, bạch Thế Tôn.” – [20] “Cái gì vô thường là khổ hay vui?” – “Là khổ, bạch Thế Tôn.” – “Cái gì vô thường, khổ, và chịu sự biến đổi, có đáng để coi là: ‘Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi’ không?” – “Không, bạch Thế Tôn.”
16. "Vì vậy, này các tỳ kheo, bất kỳ loại sắc nào, dù là quá khứ, tương lai hay hiện tại… tất cả sắc nên được thấy đúng như bản chất của nó bằng trí tuệ đúng đắn rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.’ Bất kỳ loại thọ nào… Bất kỳ loại tưởng nào… Bất kỳ loại hành nào… Bất kỳ loại thức nào… tất cả thức nên được thấy đúng như bản chất của nó bằng trí tuệ đúng đắn rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.’
17. "Thấy như vậy, một vị thánh đệ tử đã được học hỏi kỹ càng trở nên nhàm chán (disenchanted - nibbindati - sự chán ngán, désillusion đối với các pháp hữu vi) đối với sắc, nhàm chán đối với thọ, nhàm chán đối với tưởng, nhàm chán đối với hành, nhàm chán đối với thức.
18. “Do nhàm chán, vị ấy trở nên ly tham (dispassionate - virajjati - không còn tham ái, dính mắc). Nhờ ly tham, tâm được giải thoát (liberated - vimuccati - thoát khỏi mọi ràng buộc, khổ đau). Khi tâm đã giải thoát, trí tuệ khởi lên: ‘Tâm đã giải thoát’ (vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti). Vị ấy hiểu rõ: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh (holy life - brahmacariya - đời sống thanh tịnh, tu tập theo Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo)) đã thành, việc cần làm đã làm xong, không còn trở lui trạng thái nào nữa’ (khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyāti pajānāti).”
Đó là những gì Đức Thế Tôn đã nói. Các vị tỳ kheo hoan hỷ và vui mừng trước lời dạy của Đức Thế Tôn. Trong khi bài pháp này đang được thuyết giảng, nhờ không còn bám chấp, tâm của sáu mươi vị tỳ kheo đã được giải thoát khỏi các lậu hoặc (taints - āsava - những ô nhiễm tinh thần sâu kín như dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu). [^1044]