MN 151. Sự Thanh Tịnh Của Vật Thực Khất Thực

(Kinh Piṇḍapātapārisuddhi)

1. Như vầy tôi nghe. Một thời Đức Thế Tôn trú tại Rājagaha (Vương Xá), trong Trúc Lâm (Veḷuvana), nơi nuôi dưỡng các con sóc (Kalandakanivāpa). Khi ấy, vào buổi chiều, Tôn giả Sāriputta xả thiền và đi đến chỗ Đức Thế Tôn. Sau khi đảnh lễ Ngài, Tôn giả ngồi xuống một bên. Đức Thế Tôn bèn nói với Tôn giả: [294]

2. “Này Sāriputta, các căn của thầy trong sáng. Sắc da của thầy thanh tịnh và tươi sáng. Này Sāriputta, hiện nay thầy thường an trú trong trạng thái nào?”

151. KINH KHẤT THỰC THANH TỊNH

151. KINH KHẤT THỰC THANH TỊNH (Pindapàtapàrisuddhi Sutta)

Như vầy tôi nghe.

Một thời Thế Tôn ở Rajagaha (Vương Xá), Veluvana (Trúc lâm), tại chỗ nuôi dưỡng sóc (Kalandakanivapa).

Rồi Tôn giả Sariputta vào buổi chiều, từ Thiền tịnh độc cư đứng dậy, đi đến Thế Tôn, sau khi dến đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Thế Tôn nói với Tôn giả Sariputta đang ngồi một bên:

– Này Sariputta, các căn của Ông rất sáng suốt, sắc da của Ông thanh tịnh trong sáng. Này Sariputta, Ông nay đang phần lớn an trú với loại an trú nào?

“Bạch Thế Tôn, hiện nay con thường an trú trong tánh không (voidness - suññatā - trạng thái nhận thức về sự trống rỗng, không có tự ngã cố hữu trong các pháp).”^1347

"Lành thay, lành thay, Sāriputta! Quả thực, hiện nay thầy thường an trú trong trạng thái của bậc đại nhân. Vì đây chính là trạng thái của bậc đại nhân, tức là tánh không. [^1348]

3. "Vậy nên, này Sāriputta, nếu một vị tỳ kheo (bhikkhu - nhà sư nam đã thọ giới cụ túc trong Phật giáo Theravada) mong muốn: ‘Mong rằng giờ đây ta thường an trú trong tánh không’, vị ấy nên quán xét như sau: ‘Trên con đường đi vào làng để khất thực, hoặc tại nơi đi khất thực, hoặc trên con đường trở về sau khi khất thực xong, tâm ta có khởi lên tham muốn (desire), dục ái (lust), sân hận (hate), si mê (delusion), hay ác cảm (aversion) nào đối với các hình sắc (forms) mà mắt có thể nhận biết không?’ [^1349] Nếu, qua việc tự quán xét như vậy, vị ấy biết rằng: ‘Trên con đường đi vào làng để khất thực, hoặc tại nơi đi khất thực, hoặc trên con đường trở về sau khi khất thực xong, tâm ta đã khởi lên tham muốn, dục ái, sân hận, si mê, hay ác cảm đối với các hình sắc mà mắt có thể nhận biết’, thì vị ấy nên nỗ lực từ bỏ những trạng thái tâm xấu ác, bất thiện (evil unwholesome states - pāpakā akusalā dhammā - những tâm sở tiêu cực, có hại, dẫn đến khổ đau) đó. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Trên con đường đi vào làng để khất thực, và tại nơi đi khất thực, và trên con đường trở về sau khi khất thực xong, tâm ta đã không khởi lên tham muốn, dục ái, sân hận, si mê, hay ác cảm nào đối với các hình sắc mà mắt có thể nhận biết’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện (wholesome states - kusalā dhammā - những tâm sở tích cực, có lợi, dẫn đến an lạc) cả ngày lẫn đêm.

– Bạch Thế Tôn, con nay đang phần lớn an trú với Không trú.

– Lành thay, lành thay! Này Sariputta, Ông nay đang phần lớn an trú với sự an trú của bậc Ðại nhân. Này Sariputta, sự an trú của bậc Ðại nhân tức là không tánh. Do vậy, này Sariputta, nếu Tỷ-kheo ước mong rằng: “Mong rằng tôi nay phần lớn an trú với sự an trú không tánh”, thời này các Tỷ-kheo, Tỷ- kheo ấy cần phải suy tư như sau: “Trên con đường ta đã đi vào làng để khất thực, tại trú xứ ta đã đi khất thực, và trên con đường từ làng ta đi khất thực trở về, tại chỗ ấy, đối với các sắc do mắt nhận thức, có khởi lên ở nơi ta dục, tham, sân si, hay hận tâm không?”

Này Sariputta, nếu Tỷ-kheo sau khi tư duy biết rằng: “Trên con đường ta đã đi vào làng để khất thực, tại trú xứ ta đã đi khất thực và trên con đường từ làng ta đi khất thực trở về, đối với các sắc do mắt nhận thức, có khởi lên nơi ta dục, tham, sân, si hay hận tâm”, thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải tinh tấn đoạn tận các ác bất thiện pháp ấy. Nhưng này Sariputta, nếu Tỷ-kheo trong khi suy tư được biết như sau: “Trên con đường ta đã đi… ta đi khất thực trở về, đối với các sắc do mắt nhận thức, không có khởi lên nơi dục, tham, sân, si hay hận tâm”, thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải an trú với hỷ và hân hoan, ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

4-8. "Lại nữa, này Sāriputta, một vị tỳ kheo nên quán xét như sau: ‘Trên con đường đi vào làng để khất thực, hoặc tại nơi đi khất thực, hoặc trên con đường trở về sau khi khất thực xong, tâm ta có khởi lên tham muốn, dục ái, sân hận, si mê, hay ác cảm nào đối với các âm thanh (sounds) mà tai có thể nhận biết không?.. đối với các mùi hương (odours) mà mũi có thể nhận biết không?.. đối với các vị nếm (flavours) mà lưỡi có thể nhận biết không?.. đối với các vật xúc chạm (tangibles) mà thân có thể nhận biết không?.. đối với các pháp (mind-objects - dhammā - đối tượng của tâm ý, bao gồm ý nghĩ, cảm xúc, ký ức, khái niệm) mà ý có thể nhận biết không?’ [295] Nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Trên con đường đi vào làng để khất thực… tâm ta đã khởi lên tham muốn, dục ái, sân hận, si mê, hay ác cảm đối với các pháp mà ý có thể nhận biết’, thì vị ấy nên nỗ lực từ bỏ những trạng thái tâm xấu ác, bất thiện đó. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Trên con đường đi vào làng để khất thực… tâm ta đã không khởi lên tham muốn, dục ái, sân hận, si mê, hay ác cảm nào đối với các pháp mà ý có thể nhận biết’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện cả ngày lẫn đêm.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư như sau: “Trên con đường ta đã đi… , ta đi khất thực trở về, đối với các tiếng do tai nhận thức,… đối với các hương do mũi nhận thức,… đối với cácvị do lưỡi nhận thức,… đối với các xúc do thân nhận thức,… đối với các pháp do ý nhận thức, có khởi lên dục, tham, sân, si hay hận tâm không?”

Này Sariputta, nếu Tỷ-kheo trong khi suy tư biết được như sau: “Trên con đường ta đã đi… , ta đi khất thực trở về, đối với các tiếng do tai nhận thức,… đối với các hương do mũi nhận thức,… đối với cácvị do lưỡi nhận thức,… đối với các xúc do thân nhận thức,… đối với các pháp do ý nhận thức, có khởi lên nơi ta dục, tham, sân, si, hay hận tâm”, thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải tinh tấn đoạn tận các ác bất thiện pháp ấy. Nhưng này Sariputta, nếu Tỷ-kheo trong khi suy tư được biết như sau: “Trên con đường ta đã đi…, ta đi khất thực trở về, đối với các tiếng do tai nhận thức,… đối với các hương do mũi nhận thức,… đối với cácvị do lưỡi nhận thức,… đối với các xúc do thân nhận thức,… đối với các pháp do ý nhận thức, không có khởi lên nơi ta dục, tham, sân, si hay hận tâm”, thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải an trú với hỷ và hân hoan ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

9. "Lại nữa, này Sāriputta, một vị tỳ kheo nên quán xét như sau: ‘Năm sợi dây dục lạc (five cords of sensual pleasure - pañca kāmaguṇā - năm loại đối tượng hấp dẫn của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, vật xúc chạm dễ chịu, trói buộc chúng sinh trong vòng luân hồi) đã được đoạn trừ nơi ta chưa?’ [^1350] Nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Năm sợi dây dục lạc chưa được đoạn trừ nơi ta’, thì vị ấy nên nỗ lực đoạn trừ năm sợi dây dục lạc đó. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Năm sợi dây dục lạc đã được đoạn trừ nơi ta’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện cả ngày lẫn đêm.

10. "Lại nữa, này Sāriputta, một vị tỳ kheo nên quán xét như sau: ‘Năm triền cái (five hindrances - pañca nīvaraṇāni - năm chướng ngại tâm lý ngăn cản thiền định và trí tuệ: tham dục, sân hận, hôn trầm thụy miên (buồn ngủ, lười biếng), trạo cử hối quá (bồn chồn, lo lắng, hối hận), nghi ngờ) đã được đoạn trừ nơi ta chưa?’ Nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Năm triền cái chưa được đoạn trừ nơi ta’, thì vị ấy nên nỗ lực đoạn trừ năm triền cái đó. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Năm triền cái đã được đoạn trừ nơi ta’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện cả ngày lẫn đêm.

11. "Lại nữa, này Sāriputta, một vị tỳ kheo nên quán xét như sau: ‘Năm uẩn bị ảnh hưởng bởi chấp thủ (five aggregates affected by clinging - pañcupādānakkhandhā - năm nhóm yếu tố tạo thành kinh nghiệm cá nhân mà chúng ta thường bám víu vào, coi là “tôi” hay “của tôi”: sắc (thân thể), thọ (cảm giác), tưởng (nhận thức), hành (ý chí, hoạt động tâm), thức (ý thức)) đã được ta hiểu rõ hoàn toàn chưa?’ Nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Năm uẩn bị ảnh hưởng bởi chấp thủ chưa được ta hiểu rõ hoàn toàn’, thì vị ấy nên nỗ lực để hiểu rõ hoàn toàn năm uẩn bị ảnh hưởng bởi chấp thủ đó. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, [296] vị ấy biết rằng: ‘Năm uẩn bị ảnh hưởng bởi chấp thủ đã được ta hiểu rõ hoàn toàn’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện cả ngày lẫn đêm.

12. "Lại nữa, này Sāriputta, một vị tỳ kheo nên quán xét như sau: ‘Bốn nền tảng chánh niệm (four foundations of mindfulness - cattāro satipaṭṭhānā - bốn lĩnh vực quán chiếu để phát triển chánh niệm và trí tuệ: quán thân, quán thọ (cảm giác), quán tâm, quán pháp (các đối tượng tâm ý)) đã được tu tập (developed) nơi ta chưa?’ Nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Bốn nền tảng chánh niệm chưa được tu tập nơi ta’, thì vị ấy nên nỗ lực tu tập bốn nền tảng chánh niệm đó. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Bốn nền tảng chánh niệm đã được tu tập nơi ta’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện cả ngày lẫn đêm.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư như sau: "Ta đã đoạn tận năm dục trưởng dưỡng chưa? Này các Tỷ-kheo, nếu Tỷ-kheo, trong khi suy tư được biết như sau: “Ta chưa đoạn tận năm dục trưởng dưỡng”, thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải tinh tấn đoạn tận năm dục trưởng dưỡng. Nhưng nếu, này Sariputta, Tỷ-kheo trong khi suy tư được biết như sau: “Ta đã đoạn tận năm dục trưởng dưỡng”, thời này

Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải an trú với hỷ và hân hoan ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư như sau: “Ta đã đoạn tận năm triền cái chưa?” Nếu, này Sariputta, trong khi suy tư, Tỷ-kheo được biết như sau: “Ta chưa đoạn tận năm triền cái”, thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải tinh tấn đoạn tận năm triền cái. Nhưng nếu, này Sariputta, Tỷ-kheo trong khi suy tư được biết như sau: "Ta đã đoạn tận năm triền cái ", thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy phải an trú với hỷ và hân hoan ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư: “Ta có liễu tri năm thủ uẩn chưa?” Này Sariputta, nếu trong khi suy tư, Tỷ-kheo được biết như sau: “Ta chưa có liễu tri năm thủ uẩn”, thời này Sariputta, Tỷ- kheo ấy cần phải tinh tán liễu tri năm thủ uẩn. Nhưng nếu, này Sariputta, trong khi suy tư, Tỷ-kheo ấy được biết như sau: “Ta đã liễu tri năm thủ uẩn”, thời này Sariputta, vị Tỷ-kheo ấy phải an trú với hỷ và hân hoan ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư như sau: “Ta đã tu tập bốn niệm xứ chưa?” Này Sariputta, nếu trong khi suy tư, Tỷ-kheo được biết: “Ta chưa tu tập bốn niệm xứ”, thời này Sariputta, vị Tỷ-kheo cần phải tinh tấn tu tập bốn niệm xứ. Nhưng nếu, này Sariputta, trong khi suy tư Tỷ-kheo được biết như sau: "Ta đã tu tập bốn niệm xứ ", thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy cần phải an trú với hỷ và hân hoan ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

13-19. "Lại nữa, này Sāriputta, một vị tỳ kheo nên quán xét như sau: ‘Bốn sự cố gắng đúng đắn (four right kinds of striving - cattāro sammappadhānā - bốn nỗ lực chân chánh: ngăn ngừa ác pháp chưa sanh, đoạn trừ ác pháp đã sanh, phát triển thiện pháp chưa sanh, duy trì thiện pháp đã sanh) đã được tu tập nơi ta chưa?.. Bốn nền tảng năng lực tâm linh (four bases for spiritual power - cattāro iddhipādā - bốn yếu tố dẫn đến thành tựu tâm linh và các năng lực đặc biệt: dục (mong muốn), tấn (nỗ lực), tâm (chú tâm), thẩm (quán xét)) đã được tu tập nơi ta chưa?.. Năm căn (five faculties - pañcindriyāni - năm năng lực tinh thần chủ đạo cần được phát triển cân bằng: tín (niềm tin), tấn (nỗ lực), niệm (chánh niệm), định (tập trung), tuệ (trí tuệ)) đã được tu tập nơi ta chưa?.. Năm lực (five powers - pañca balāni - năm sức mạnh tinh thần tương ứng với năm căn, giúp vượt qua các trạng thái đối nghịch và đạt được giải thoát: tín lực, tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực) đã được tu tập nơi ta chưa?.. Bảy yếu tố giác ngộ (seven enlightenment factors - satta bojjhaṅgā - bảy yếu tố tâm dẫn đến sự giác ngộ hoàn toàn: niệm, trạch pháp (phân tích pháp), tấn (nỗ lực), hỷ (vui mừng), khinh an (thân tâm nhẹ nhàng), định (tập trung), xả (buông bỏ, quân bình)) đã được tu tập nơi ta chưa?.. Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) (Noble Eightfold Path - ariyo aṭṭhaṅgiko maggo - con đường tám nhánh dẫn đến chấm dứt khổ đau: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định) đã được tu tập nơi ta chưa? [297]… Chỉ và quán (serenity and insight - samatha-vipassanā - hai khía cạnh cốt lõi của thiền định Phật giáo: samatha là sự phát triển định tâm, làm tâm lắng dịu; vipassanā là sự phát triển tuệ quán, thấy rõ bản chất thật của các pháp) đã được tu tập nơi ta chưa?’ Nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Chỉ và quán chưa được tu tập nơi ta’, thì vị ấy nên nỗ lực tu tập chúng. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Chỉ và quán đã được tu tập nơi ta’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện cả ngày lẫn đêm.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư: "Ta đã tu tập bốn chánh cần chưa? "… “Ta đã tu tập bốn như ý túc chưa?”… “Ta đã tu tập năm căn chưa?”… “Ta đã tu tập năm lực chưa?”… “Ta đã tu tập bảy giác chi chưa?”… Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư như sau: “Ta đã tu tập Thánh đạo Tám ngành chưa?” Nếu Tỷ-kheo, này Sariputta, trong khi suy tư được biết như sau: "Ta chưa tu tập Thánh đạo Tám ngành, " thời này Sariputta Tỷ-kheo ấy cần phải tinh tấn tu tập Thánh đạo Tám ngành. Nhưng nếu, này Sariputta, Tỷ-kheo trong khi suy tư được biết như sau: "Ta đã tu tập Thánh đạo Tám ngành, " thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy cần phải an trú trong hỷ và hân hoan, ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư: "Ta đã tu tập Chỉ và Quán chưa? " Nếu Tỷ-kheo, này Sariputta, trong khi suy tư được biết như sau: "Ta chưa tu tập Chỉ và Quán ", thời này Sariputta, Tỷ- kheo ấy cần phải tinh tấn tu tập Chỉ và Quán. Nhưng nếu, này các Tỷ-kheo, Tỷ-kheo trong khi suy tư được biết như sau: "Ta đã tu tập Chỉ và Quán ", thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy cần phải an trú với hỷ và hân hoan, ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

20. "Lại nữa, này Sāriputta, một vị tỳ kheo nên quán xét như sau: ‘Chánh trí và giải thoát (true knowledge and deliverance - vijjā-vimutti - sự hiểu biết đúng đắn, thấu suốt chân lý (vijjā) và sự giải thoát hoàn toàn khỏi mọi khổ đau, phiền não (vimutti), là mục đích cuối cùng của tu tập) đã được ta chứng ngộ (realised) chưa?’ Nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Chánh trí và giải thoát chưa được ta chứng ngộ’, thì vị ấy nên nỗ lực để chứng ngộ chánh trí và giải thoát. Nhưng nếu, qua việc tự quán xét, vị ấy biết rằng: ‘Chánh trí và giải thoát đã được ta chứng ngộ’, thì vị ấy có thể an trú trong niềm vui và hỷ lạc, thực hành các pháp thiện cả ngày lẫn đêm. [^1351]

21. “Này Sāriputta, bất kỳ vị ẩn sĩ và bà la môn (recluses and brahmins - samaṇa-brāhmaṇā - thuật ngữ chỉ chung những người tu hành, tìm kiếm chân lý tâm linh vào thời Đức Phật, không phân biệt tôn giáo) nào trong quá khứ đã thanh tịnh hóa vật thực khất thực của họ đều đã làm như vậy bằng cách liên tục tự quán xét như thế này. Bất kỳ vị ẩn sĩ và bà la môn nào trong tương lai sẽ thanh tịnh hóa vật thực khất thực của họ cũng đều sẽ làm như vậy bằng cách liên tục tự quán xét như thế này. Bất kỳ vị ẩn sĩ và bà la môn nào trong hiện tại đang thanh tịnh hóa vật thực khất thực của họ cũng đều đang làm như vậy bằng cách liên tục tự quán xét như thế này. Vì vậy, này Sāriputta, thầy nên thực hành như sau: ‘Chúng ta sẽ thanh tịnh hóa vật thực khất thực của mình bằng cách liên tục tự quán xét như thế này.’”

Đức Thế Tôn đã nói như vậy. Tôn giả Sāriputta đã hoan hỷ và tín thọ lời dạy của Đức Thế Tôn.

Lại nữa, này Sariputta, Tỷ-kheo cần phải suy tư như sau: "Ta đã chứng ngộ minh và giải thoát chưa? " Nếu Tỷ-kheo, này Sariputta, trong khi suy tư được biết như sau: “Ta chưa chứng ngộ minh và giải thoát”, thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy cần phải tinh tấn tu tập minh và giải thoát. Nhưng nếu, này Sariputta, Tỷ-kheo trong khi suy tư được biết như sau: "Ta đã chứng ngộ minh và giải thoát ", thời này Sariputta, Tỷ-kheo ấy cần phải an trú với hỷ và hân hoan ngày đêm tu học trong các thiện pháp.

Này Sariputta, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào trong thời quá khứ đã làm cho khất thực được thanh tịnh, tất cả những vị ấy đã làm cho khất thực được thanh tịnh bằng cách suy tư, suy tư như vậy. Này Sariputta, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào trong thời gian tương lai sẽ làm cho khất thực được thanh tịnh, tất cả những vị ấy sẽ làm cho khất thực được thanh tịnh, bằng cách suy tư, suy tư như vậy. Và này Sariputta, những Sa-môn, Bà-la-môn nào trong thơi hiện tại, làm cho khất thực được thanh tịnh, tất cả những vị ấy đã làm cho khất thực được thanh tịnh, bằng cách suy tư, suy tư như vậy. Vậy này Sariputta, các Ông cần phải học tập như sau: “Sau khi suy tư, suy tư, chúng ta sẽ làm cho khất thực được thanh tịnh”. Này Sariputta, các Ông phải tu tập như vậy.

Thế Tôn thuyết giảng như vậy. Tôn giả Sariputta hoan hỷ tín thọ lời Thế Tôn dạy.

-ooOoo-

Từ ngữ:

• tánh không / suññatā / voidness: Trạng thái nhận thức về sự trống rỗng, không có một thực thể cố hữu, một cái “tôi” hay “tự ngã” thường hằng trong bất kỳ sự vật, hiện tượng nào (các pháp). Đây là một tuệ giác quan trọng dẫn đến giải thoát.
• tỳ kheo / bhikkhu / bhikkhu: Nhà sư nam đã thọ nhận giới luật đầy đủ (giới cụ túc) trong truyền thống Phật giáo Theravada, sống đời sống xuất gia, khất thực.
• trạng thái tâm xấu ác, bất thiện / pāpakā akusalā dhammā / evil unwholesome states: Những tâm sở (trạng thái tâm) tiêu cực, có hại, gây ra khổ đau cho mình và người khác, cản trở sự tiến bộ tâm linh, ví dụ như tham lam, sân hận, si mê, ganh tị, kiêu mạn.
• pháp thiện / kusalā dhammā / wholesome states: Những tâm sở (trạng thái tâm) tích cực, có lợi, mang lại an lạc, hạnh phúc, và thúc đẩy sự tiến bộ tâm linh, ví dụ như lòng từ, bi, hỷ, xả, niềm tin, trí tuệ, tinh tấn.
• pháp / dhammā / mind-objects: Trong ngữ cảnh này, chỉ các đối tượng của tâm ý (ý căn), bao gồm các ý nghĩ, khái niệm, ký ức, cảm xúc, hình ảnh tưởng tượng, và các trạng thái tâm khác. Đây là đối tượng thứ sáu trong sáu loại đối tượng của giác quan (sáu trần).
• năm sợi dây dục lạc / pañca kāmaguṇā / five cords of sensual pleasure: Năm loại đối tượng của giác quan được xem là hấp dẫn và trói buộc chúng sinh vào vòng luân hồi khổ đau: hình sắc đẹp mắt, âm thanh du dương, mùi hương thơm ngát, vị nếm ngon ngọt, và vật xúc chạm êm ái.
• năm triền cái / pañca nīvaraṇāni / five hindrances: Năm chướng ngại tâm lý chính ngăn cản sự phát triển của thiền định (samatha) và trí tuệ (vipassanā): 1. Tham dục (kāmacchanda): ham muốn các đối tượng giác quan; 2. Sân hận (vyāpāda): ác ý, thù ghét; 3. Hôn trầm thụy miên (thīna-middha): sự lười biếng, buồn ngủ, uể oải của tâm và thân; 4. Trạo cử hối quá (uddhacca-kukkucca): sự bồn chồn, dao động của tâm và sự hối tiếc, ăn năn về việc đã làm hoặc chưa làm; 5. Nghi ngờ (vicikicchā): sự hoài nghi, thiếu niềm tin vào Tam Bảo, vào con đường tu tập.
• năm uẩn bị ảnh hưởng bởi chấp thủ / pañcupādānakkhandhā / five aggregates affected by clinging: Năm nhóm yếu tố cấu thành nên kinh nghiệm về một “cá nhân” mà chúng ta thường có xu hướng bám víu, chấp thủ vào, coi đó là “tôi”, “của tôi”, hay “tự ngã của tôi”. Năm uẩn gồm: 1. Sắc uẩn (rūpakkhandha): thân thể vật chất và các yếu tố vật lý; 2. Thọ uẩn (vedanākkhandha): các cảm giác (dễ chịu, khó chịu, trung tính); 3. Tưởng uẩn (saññākkhandha): sự nhận biết, tri giác, hình thành khái niệm; 4. Hành uẩn (saṅkhārakkhandha): các hoạt động tâm có chủ ý, ý chí, bao gồm các tâm sở thiện và bất thiện; 5. Thức uẩn (viññāṇakkhandha): ý thức về đối tượng qua các giác quan và tâm ý. Sự chấp thủ vào năm uẩn này là nguồn gốc của khổ đau.
• bốn nền tảng chánh niệm / cattāro satipaṭṭhānā / four foundations of mindfulness: Bốn lĩnh vực thực hành quán chiếu để phát triển chánh niệm (sự chú tâm tỉnh giác vào hiện tại) và trí tuệ: 1. Quán thân (kāyānupassanā): chú tâm vào các khía cạnh của thân thể (hơi thở, tư thế, hoạt động, thành phần cấu tạo, tính vô thường); 2. Quán thọ (vedanānupassanā): chú tâm vào các cảm giác (dễ chịu, khó chịu, trung tính) khi chúng khởi sinh và hoại diệt; 3. Quán tâm (cittānupassanā): chú tâm vào các trạng thái tâm (tham, sân, si, định tĩnh, v.v.) khi chúng hiện hữu; 4. Quán pháp (dhammānupassanā): chú tâm vào các đối tượng tâm ý, các phạm trù giáo lý (năm triền cái, năm uẩn, sáu căn và sáu trần, bảy yếu tố giác ngộ, bốn sự thật cao quý).
• bốn sự cố gắng đúng đắn / cattāro sammappadhānā / four right kinds of striving: Còn gọi là Tứ Chánh Cần, là bốn loại nỗ lực chân chánh: 1. Nỗ lực ngăn ngừa các pháp ác, bất thiện chưa sanh khởi; 2. Nỗ lực đoạn trừ các pháp ác, bất thiện đã sanh khởi; 3. Nỗ lực phát triển các pháp thiện chưa sanh khởi; 4. Nỗ lực duy trì và làm tăng trưởng các pháp thiện đã sanh khởi.
• bốn nền tảng năng lực tâm linh / cattāro iddhipādā / four bases for spiritual power: Còn gọi là Tứ Thần Túc hay Tứ Như Ý Túc, là bốn yếu tố tâm lý làm nền tảng cho việc phát triển các năng lực tâm linh, thiền định và trí tuệ: 1. Dục (chanda): mong muốn, ý muốn chân chánh hướng đến mục tiêu tu tập; 2. Tấn (viriya): sự nỗ lực, tinh tấn không ngừng; 3. Tâm (citta): sự chú tâm, tập trung vào đối tượng thiền định hoặc mục tiêu; 4. Thẩm (vīmaṃsā): sự quán xét, điều tra, trí tuệ phân tích.
• năm căn / pañcindriyāni / five faculties: Năm năng lực tinh thần chủ đạo cần được tu tập và giữ cho cân bằng: 1. Tín căn (saddhindriya): niềm tin vào Tam Bảo và con đường tu tập; 2. Tấn căn (viriyindriya): năng lực tinh tấn, nỗ lực; 3. Niệm căn (satindriya): năng lực chánh niệm, tỉnh giác; 4. Định căn (samādhindriya): năng lực tập trung, định tâm; 5. Tuệ căn (paññindriya): năng lực trí tuệ, hiểu biết đúng đắn.
• năm lực / pañca balāni / five powers: Năm sức mạnh tinh thần phát sinh từ sự vững mạnh của năm căn tương ứng, giúp hành giả vượt qua những trạng thái đối nghịch và tiến bước vững chắc trên con đường giải thoát: 1. Tín lực (saddhābala): sức mạnh của niềm tin, giúp vượt qua nghi ngờ; 2. Tấn lực (viriyabala): sức mạnh của tinh tấn, giúp vượt qua lười biếng; 3. Niệm lực (satibala): sức mạnh của chánh niệm, giúp vượt qua thất niệm; 4. Định lực (samādhibala): sức mạnh của định tâm, giúp vượt qua phóng dật; 5. Tuệ lực (paññābala): sức mạnh của trí tuệ, giúp vượt qua vô minh.
• bảy yếu tố giác ngộ / satta bojjhaṅgā / seven enlightenment factors: Còn gọi là Thất Giác Chi, là bảy phẩm chất tâm cần được tu tập để đạt đến giác ngộ: 1. Niệm (sati): chánh niệm, tỉnh giác; 2. Trạch pháp (dhammavicaya): khả năng phân tích, điều tra các pháp (hiện tượng tâm vật lý) để thấy rõ bản chất của chúng; 3. Tấn (viriya): tinh tấn, nỗ lực; 4. Hỷ (pīti): niềm vui, sự phấn khởi phát sinh từ tu tập; 5. Khinh an (passaddhi): sự nhẹ nhàng, an tĩnh của thân và tâm; 6. Định (samādhi): sự tập trung tâm ý vào một đối tượng; 7. Xả (upekkhā): sự bình tâm, không thiên vị, không phản ứng thái quá trước các đối tượng.
• Tám Bước Thiện (Bát Chánh Đạo) / ariyo aṭṭhaṅgiko maggo / Noble Eightfold Path: Con đường cao quý gồm tám yếu tố hay tám chi phần, do Đức Phật khám phá và giảng dạy, dẫn đến sự chấm dứt khổ đau (Niết Bàn). Tám chi phần là: 1. Chánh kiến (sammā diṭṭhi): hiểu biết đúng đắn về Tứ Thánh Đế, vô thường, khổ, vô ngã; 2. Chánh tư duy (sammā saṅkappa): suy nghĩ đúng đắn, không tham lam, sân hận, tà kiến; 3. Chánh ngữ (sammā vācā): lời nói đúng đắn, không nói dối, nói đôi chiều, nói lời độc ác, nói lời vô ích; 4. Chánh nghiệp (sammā kammanta): hành động đúng đắn, không sát sinh, trộm cắp, tà dâm; 5. Chánh mạng (sammā ājīva): nuôi mạng đúng đắn, tránh các nghề nghiệp gây hại cho chúng sinh; 6. Chánh tinh tấn (sammā vāyāma): nỗ lực đúng đắn (Tứ Chánh Cần); 7. Chánh niệm (sammā sati): chú tâm tỉnh giác đúng đắn (Tứ Niệm Xứ); 8. Chánh định (sammā samādhi): tập trung tâm ý đúng đắn (các tầng thiền).
• chỉ và quán / samatha-vipassanā / serenity and insight: Hai pháp môn tu tập thiền định chính yếu trong Phật giáo. Samatha (chỉ) là phương pháp tu tập để đạt được sự định tĩnh, vắng lặng của tâm, làm lắng dịu các phiền não. Vipassanā (quán) là phương pháp tu tập để phát triển trí tuệ, thấy rõ bản chất vô thường, khổ, vô ngã của mọi hiện tượng tâm vật lý. Cả hai thường được tu tập song song hoặc tuần tự để đạt đến giải thoát.
• chánh trí và giải thoát / vijjā-vimutti / true knowledge and deliverance: Mục tiêu cuối cùng của con đường tu tập Phật giáo. Vijjā (chánh trí) là sự hiểu biết thấu suốt, trí tuệ siêu việt về bản chất thực của vạn pháp, đặc biệt là Tứ Thánh Đế. Vimutti (giải thoát) là sự giải thoát hoàn toàn khỏi mọi phiền não, khổ đau và vòng luân hồi sinh tử, đạt đến trạng thái Niết Bàn.
• ẩn sĩ và bà la môn / samaṇa-brāhmaṇā / recluses and brahmins: Thuật ngữ thường dùng trong các kinh điển Pāli để chỉ chung những người xuất gia tu hành (samaṇa, ẩn sĩ, sa môn) và những người thuộc giai cấp tu sĩ Bà la môn giáo (brāhmaṇa, bà la môn) vào thời Đức Phật. Đây là những người thực hành đời sống tâm linh, tìm kiếm chân lý, dù thuộc các truyền thống khác nhau.