DN 9. KINH POṬṬHAPĀDA
(Poṭṭhapādasutta)
Bản tóm tắt→
1. Câu chuyện về du sĩ ngoại đạo Poṭṭhapāda
Tôi nghe như vầy: Một thời Thế Tôn trú ở Sāvatthi, tại Jeta’s Grove, tu viện của Anāthapiṇḍika.
Lúc bấy giờ, du sĩ ngoại đạo Poṭṭhapāda đang trú tại hội trường tranh luận có mái che bằng cây Tinduka trong công viên của hoàng hậu Mallikā, cùng với một hội chúng lớn gồm khoảng ba trăm du sĩ ngoại đạo. Rồi Thế Tôn, vào buổi sáng, đắp y, mang bát đi vào Sāvatthi để khất thực.
Rồi Thế Tôn suy nghĩ: “Còn quá sớm để đi khất thực ở Sāvatthi. Ta hãy đi đến hội trường tranh luận có mái che bằng cây Tinduka trong công viên của hoàng hậu Mallikā, nơi du sĩ Poṭṭhapāda đang ở.” Rồi Thế Tôn đi đến hội trường tranh luận có mái che bằng cây Tinduka trong công viên của hoàng hậu Mallikā.
Lúc bấy giờ, du sĩ Poṭṭhapāda đang ngồi cùng với hội chúng lớn du sĩ ngoại đạo, họ đang ồn ào, lớn tiếng, ầm ĩ bàn luận nhiều loại chuyện phiếm. Như là: chuyện vua chúa, chuyện kẻ trộm, chuyện đại thần, chuyện quân đội, chuyện sợ hãi, chuyện chiến tranh, chuyện đồ ăn, chuyện thức uống, chuyện quần áo, chuyện giường chõ, chuyện vòng hoa, chuyện hương liệu, chuyện họ hàng, chuyện xe cộ, chuyện làng mạc, chuyện thị trấn, chuyện thành phố, chuyện quốc gia, chuyện phụ nữ, chuyện anh hùng, chuyện đường phố, chuyện bến nước, chuyện người chết, chuyện tạp lục, chuyện thế giới, chuyện đại dương, chuyện có và không có.
Du sĩ Poṭṭhapāda thấy Thế Tôn từ xa đi đến; thấy vậy, liền bảo hội chúng của mình im lặng: “Các tôn giả hãy im lặng, các tôn giả đừng làm ồn. Sa-môn Gotama đang đi đến. Tôn giả ấy thích sự im lặng, tán thán sự im lặng. Biết đâu, thấy hội chúng im lặng, ngài sẽ nghĩ đến việc ghé qua.” Khi được nói vậy, các du sĩ ngoại đạo liền im lặng.
Rồi Thế Tôn đi đến chỗ du sĩ Poṭṭhapāda. Du sĩ Poṭṭhapāda thưa với Thế Tôn: “Kính mời Thế Tôn đến. Chào mừng Thế Tôn. Đã lâu lắm rồi Thế Tôn mới có dịp đến đây. Kính thỉnh Thế Tôn ngồi, chỗ ngồi đã được dọn sẵn.”
Thế Tôn ngồi trên chỗ ngồi đã dọn sẵn. Du sĩ Poṭṭhapāda lấy một chỗ ngồi thấp hơn và ngồi xuống một bên. Khi du sĩ Poṭṭhapāda đã ngồi một bên, Thế Tôn nói với ông: “Này Poṭṭhapāda, các ông đang ngồi bàn luận về chủ đề gì, và câu chuyện gì đang bị bỏ dở giữa chừng?”
1.1. Thảo luận về sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức
Khi được nói vậy, du sĩ Poṭṭhapāda thưa với Thế Tôn: "Bạch Thế Tôn, hãy để qua một bên câu chuyện mà chúng con đang bàn luận. Câu chuyện đó Thế Tôn có thể nghe sau cũng không khó.
Bạch Thế Tôn, vài ngày trước đây, khi các sa-môn, bà-la-môn thuộc nhiều giáo phái khác nhau tụ tập tại hội trường, một cuộc thảo luận về sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức (diệt thọ tưởng / abhisaññānirodha) đã nổ ra: ‘Thưa các tôn giả, sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức diễn ra như thế nào?’
Ở đó, một số người nói như sau: ‘Nhận thức (tưởng / saññā) của con người sinh ra và chấm dứt (diệt / nirujjhati) không có nguyên nhân (nhân / hetu), không có điều kiện (duyên / paccaya). Khi nào nó sinh ra, lúc đó người ta có Nhận thức. Khi nào nó chấm dứt, lúc đó người ta không có Nhận thức.’ Một số người giải thích sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức như vậy.
Người khác lại nói: ‘Thưa các tôn giả, điều đó không thể như vậy. Vì Nhận thức chính là cái tôi (ngã / attā) của con người. Nó đi vào và đi ra. Khi nào nó đi vào, lúc đó người ta có Nhận thức. Khi nào nó đi ra, lúc đó người ta không có Nhận thức.’ Một số người giải thích sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức như vậy.
Người khác lại nói: ‘Thưa các tôn giả, điều đó không thể như vậy. Vì có những sa-môn, bà-la-môn có thần thông lớn, có uy lực lớn. Họ kéo Nhận thức của người này vào và rút nó ra. Khi nào họ kéo vào, lúc đó người ta có Nhận thức. Khi nào họ rút ra, lúc đó người ta không có Nhận thức.’ Một số người giải thích sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức như vậy.
Người khác lại nói: ‘Thưa các tôn giả, điều đó không thể như vậy. Vì có những vị chư thiên có thần thông lớn, có uy lực lớn. Họ kéo Nhận thức của người này vào và rút nó ra. Khi nào họ kéo vào, lúc đó người ta có Nhận thức. Khi nào họ rút ra, lúc đó người ta không có Nhận thức.’ Một số người giải thích sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức như vậy.
Bạch Thế Tôn, lúc đó con liền nhớ đến Thế Tôn: ‘Ôi, Thế Tôn, ôi, Thiện Thệ, ngài là người rất am hiểu về những điều (pháp / dhamma) này.’ Thế Tôn rất am hiểu, Thế Tôn biết rõ về sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức. Bạch Thế Tôn, sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức diễn ra như thế nào?"
1.2. Thảo luận về sự sinh ra và chấm dứt có điều kiện của Nhận thức
"Ở đây, này Poṭṭhapāda, những sa-môn, bà-la-môn nào nói rằng: ‘Nhận thức của con người sinh ra và chấm dứt không có nguyên nhân, không có điều kiện’, thì ngay từ đầu họ đã sai lầm. Vì sao vậy? Vì Nhận thức của con người sinh ra và chấm dứt là có nguyên nhân, có điều kiện. Thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt.
Sự rèn luyện đó là gì?" Thế Tôn nói.
"Ở đây, này Poṭṭhapāda, Người Đến Như Vậy (Như Lai / Tathāgata) xuất hiện ở đời, là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác… Như vậy, này Poṭṭhapāda, tỳ kheo thành tựu giới hạnh…
Khi thấy Năm sự làm Mờ Yếu (5 triền cái / pañcanīvaraṇāni) này đã được loại bỏ (đoạn trừ / pahīna) trong chính mình, sự hân hoan sinh ra; từ hân hoan, hân hoan (hỷ / pīti) sinh ra; khi tâm có hân hoan, cơ thể được lắng dịu (khinh an / passambhati); với cơ thể được lắng dịu, vị ấy cảm nhận hạnh phúc (lạc / sukha); với người có hạnh phúc, tâm trở nên định tĩnh.
Vị ấy hoàn toàn rời bỏ khỏi (ly / vivicca) sự dễ chịu giác quan (dục / kāma), hoàn toàn rời bỏ khỏi những điều không thiện (bất thiện pháp / akusalā dhammā), đạt được và an trú trong Thiền-na (thiền / jhāna) thứ nhất, một trạng thái có chủ động hướng sự chú ý (tầm / vitakka), có nỗ lực duy trì sự chú ý (tứ / vicāra), với hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ sự rời bỏ (viễn ly / viveka). Nhận thức trước đây của vị ấy về sự dễ chịu giác quan chấm dứt. Tại thời điểm đó, có một Nhận thức vi tế và chân thực về hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ sự rời bỏ, và vị ấy trở thành người có Nhận thức vi tế và chân thực về hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ sự rời bỏ. Như vậy, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt. Đây là sự rèn luyện," Thế Tôn nói.
“Lại nữa, này Poṭṭhapāda, với sự lắng dịu (diệt / vūpasama) của chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý, tỳ kheo đạt được và an trú trong Thiền-na thứ hai, trạng thái có sự lắng trong nội tại (nội tĩnh / ajjhattaṁ sampasādanaṁ), tâm hợp thành một (nhất tâm / cetaso ekodibhāvaṁ), không còn chủ động hướng sự chú ý và nỗ lực duy trì sự chú ý, với hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ Định. Nhận thức vi tế và chân thực trước đây về hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ sự rời bỏ chấm dứt. Tại thời điểm đó, có một Nhận thức vi tế và chân thực về hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ Định, và vị ấy trở thành người có Nhận thức vi tế và chân thực về hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ Định. Như vậy, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt. Đây cũng là sự rèn luyện,” Thế Tôn nói.
“Lại nữa, này Poṭṭhapāda, với sự phai nhạt của hân hoan, tỳ kheo an trú trong Tâm bình thản (xả / upekkhā), có sự Tự Quan Sát (chánh niệm / sato) và nhận biết rõ ràng (tỉnh giác / sampajāno), cảm nhận hạnh phúc bằng cơ thể, đạt được và an trú trong Thiền-na thứ ba, trạng thái mà các bậc thánh gọi là: ‘An trú trong hạnh phúc, với Tâm bình thản và sự Tự Quan Sát’. Nhận thức vi tế và chân thực trước đây về hân hoan và hạnh phúc sinh ra từ Định chấm dứt. Tại thời điểm đó, có một Nhận thức vi tế và chân thực về hạnh phúc và Tâm bình thản, và vị ấy trở thành người có Nhận thức vi tế và chân thực về hạnh phúc và Tâm bình thản. Như vậy, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt. Đây cũng là sự rèn luyện,” Thế Tôn nói.
“Lại nữa, này Poṭṭhapāda, với sự hoàn toàn từ bỏ (xả / pahānā) hạnh phúc và hoàn toàn từ bỏ đau khổ (khổ / dukkha), cùng với sự tan biến (diệt / atthaṅgama) của thanh thản (hỷ / somanassa) và ưu phiền (ưu / domanassa) từ trước, tỳ kheo đạt được và an trú trong Thiền-na thứ tư, trạng thái không đau khổ không hạnh phúc, với sự thanh tịnh của Tâm bình thản và sự Tự Quan Sát. Nhận thức vi tế và chân thực trước đây về hạnh phúc và Tâm bình thản chấm dứt. Tại thời điểm đó, có một Nhận thức vi tế và chân thực về trạng thái không đau khổ không hạnh phúc, và vị ấy trở thành người có Nhận thức vi tế và chân thực về trạng thái không đau khổ không hạnh phúc. Như vậy, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt. Đây cũng là sự rèn luyện,” Thế Tôn nói.
“Lại nữa, này Poṭṭhapāda, vượt qua hoàn toàn các Nhận thức về vật chất (sắc / rūpa), với sự tan biến của các Nhận thức về sự va chạm, không suy nghĩ đến (tác ý / manasikāra) các Nhận thức về sự đa dạng, tỳ kheo đạt được và an trú trong cõi Không Gian là Vô Tận (không vô biên xứ / ākāsānañcāyatana), nghĩ rằng: ‘Không gian là vô tận’. Nhận thức trước đây về vật chất chấm dứt. Tại thời điểm đó, có một Nhận thức vi tế và chân thực về cõi Không Gian là Vô Tận, và vị ấy trở thành người có Nhận thức vi tế và chân thực về cõi Không Gian là Vô Tận. Như vậy, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt. Đây cũng là sự rèn luyện,” Thế Tôn nói.
“Lại nữa, này Poṭṭhapāda, vượt qua hoàn toàn cõi Không Gian là Vô Tận, tỳ kheo đạt được và an trú trong cõi Sự Phân Biệt là Vô Tận (thức vô biên xứ / viññāṇañcāyatana), nghĩ rằng: ‘Sự Phân Biệt là vô tận’. Nhận thức vi tế và chân thực trước đây về cõi Không Gian là Vô Tận chấm dứt. Tại thời điểm đó, có một Nhận thức vi tế và chân thực về cõi Sự Phân Biệt là Vô Tận, và vị ấy trở thành người có Nhận thức vi tế và chân thực về cõi Sự Phân Biệt là Vô Tận. Như vậy, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt. Đây cũng là sự rèn luyện,” Thế Tôn nói.
“Lại nữa, này Poṭṭhapāda, vượt qua hoàn toàn cõi Sự Phân Biệt là Vô Tận, tỳ kheo đạt được và an trú trong cõi Không Có Vật Gì (vô sở hữu xứ / ākiñcaññāyatana), nghĩ rằng: ‘Không có vật gì’. Nhận thức vi tế và chân thực trước đây về cõi Sự Phân Biệt là Vô Tận chấm dứt. Tại thời điểm đó, có một Nhận thức vi tế và chân thực về cõi Không Có Vật Gì, và vị ấy trở thành người có Nhận thức vi tế và chân thực về cõi Không Có Vật Gì. Như vậy, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức sinh ra, thông qua sự rèn luyện, một Nhận thức chấm dứt. Đây cũng là sự rèn luyện,” Thế Tôn nói.
"Khi tỳ kheo ở đây có Nhận thức của riêng mình, vị ấy đi từ trạng thái này sang trạng thái khác, dần dần chạm đến đỉnh cao của Nhận thức (saññagga). Khi đứng ở đỉnh cao của Nhận thức, vị ấy nghĩ: ‘Nếu ta chủ ý (tư duy / ceteti) thì thật tồi tệ, nếu ta không chủ ý thì tốt hơn. Nếu ta chủ ý và tạo tác hoạt động (hành / abhisaṅkharoti), thì những Nhận thức này của ta sẽ chấm dứt, và những Nhận thức mang tính máy móc (thô / oḷārika) khác sẽ sinh ra; vậy ta không nên chủ ý và không nên tạo tác hoạt động.’ Vị ấy không chủ ý và không tạo tác hoạt động. Khi vị ấy không chủ ý và không tạo tác hoạt động, những Nhận thức đó chấm dứt, và những Nhận thức mang tính máy móc khác không sinh ra. Vị ấy chạm đến sự chấm dứt. Như vậy, này Poṭṭhapāda, là sự đạt đến trạng thái nhận biết rõ ràng về sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức theo tuần tự.
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, trước đây ông đã từng nghe về sự đạt đến trạng thái nhận biết rõ ràng về sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức theo tuần tự như vậy chưa?"
“Dạ chưa, bạch Thế Tôn. Con hiểu lời Thế Tôn dạy như sau: ‘Khi tỳ kheo ở đây có Nhận thức của riêng mình, vị ấy đi từ trạng thái này sang trạng thái khác, dần dần chạm đến đỉnh cao của Nhận thức. Khi đứng ở đỉnh cao của Nhận thức, vị ấy nghĩ: “Nếu ta chủ ý thì thật tồi tệ, nếu ta không chủ ý thì tốt hơn. Nếu ta chủ ý và tạo tác hoạt động, thì những Nhận thức này của ta sẽ chấm dứt, và những Nhận thức mang tính máy móc khác sẽ sinh ra; vậy ta không nên chủ ý và không nên tạo tác hoạt động.” Vị ấy không chủ ý và không tạo tác hoạt động. Khi vị ấy không chủ ý và không tạo tác hoạt động, những Nhận thức đó chấm dứt, và những Nhận thức mang tính máy móc khác không sinh ra. Vị ấy chạm đến sự chấm dứt. Như vậy, này Poṭṭhapāda, là sự đạt đến trạng thái nhận biết rõ ràng về sự chấm dứt hoàn toàn Nhận thức theo tuần tự.’”
“Đúng vậy, này Poṭṭhapāda.”
“Bạch Thế Tôn, Thế Tôn chỉ chỉ ra một đỉnh cao của Nhận thức, hay Thế Tôn chỉ ra nhiều đỉnh cao của Nhận thức?”
“Này Poṭṭhapāda, ta chỉ ra một đỉnh cao của Nhận thức, và ta cũng chỉ ra nhiều đỉnh cao của Nhận thức.”
“Nhưng làm thế nào Thế Tôn chỉ ra một đỉnh cao của Nhận thức, và cũng chỉ ra nhiều đỉnh cao của Nhận thức?”
“Tùy theo cách mà người ta chạm đến sự chấm dứt, ta chỉ ra đỉnh cao của Nhận thức theo cách đó. Như vậy, này Poṭṭhapāda, ta chỉ ra một đỉnh cao của Nhận thức, và ta cũng chỉ ra nhiều đỉnh cao của Nhận thức.”
“Bạch Thế Tôn, Nhận thức sinh ra trước, sau đó sự hiểu biết (trí / ñāṇa) mới sinh ra; hay sự hiểu biết sinh ra trước, sau đó Nhận thức mới sinh ra; hay cả Nhận thức và sự hiểu biết sinh ra cùng một lúc, không trước không sau?”
“Này Poṭṭhapāda, Nhận thức sinh ra trước, sau đó sự hiểu biết mới sinh ra; và từ sự sinh ra của Nhận thức, có sự sinh ra của sự hiểu biết. Vị ấy biết rõ (tuệ tri / pajānāti) như sau: ‘Chính vì điều kiện này mà sự hiểu biết của ta đã sinh ra.’ Bằng cách này, này Poṭṭhapāda, cần phải hiểu rằng: Nhận thức sinh ra trước, sau đó sự hiểu biết mới sinh ra, và từ sự sinh ra của Nhận thức, có sự sinh ra của sự hiểu biết.”
1.3. Thảo luận về Nhận thức và cái tôi
“Bạch Thế Tôn, Nhận thức có phải là cái tôi của con người, hay Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác?”
“Nhưng này Poṭṭhapāda, ông giả định cái tôi là gì?”
“Bạch Thế Tôn, con giả định cái tôi mang tính máy móc, có hình thể, cấu tạo từ bốn nguyên tố (đại / dhātu), tiêu thụ thức ăn vật lý.”
“Này Poṭṭhapāda, nếu cái tôi của ông mang tính máy móc, có hình thể, cấu tạo từ bốn nguyên tố, tiêu thụ thức ăn vật lý; thì ngay cả trong trường hợp đó, Nhận thức vẫn là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác. Bằng cách này, này Poṭṭhapāda, cần phải hiểu rằng Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác. Này Poṭṭhapāda, cái tôi mang tính máy móc, có hình thể, cấu tạo từ bốn nguyên tố, tiêu thụ thức ăn vật lý đó vẫn tồn tại, trong khi những Nhận thức khác của con người này sinh ra, và những Nhận thức khác chấm dứt. Bằng cách này, này Poṭṭhapāda, cần phải hiểu rằng Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác.”
“Bạch Thế Tôn, con giả định cái tôi do tâm tạo (ý sinh / manomaya), có đầy đủ các bộ phận, không khiếm khuyết các giác quan.”
“Này Poṭṭhapāda, nếu cái tôi của ông do tâm tạo, có đầy đủ các bộ phận, không khiếm khuyết các giác quan; thì ngay cả trong trường hợp đó, Nhận thức vẫn là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác. Bằng cách này, này Poṭṭhapāda, cần phải hiểu rằng Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác. Này Poṭṭhapāda, cái tôi do tâm tạo, có đầy đủ các bộ phận, không khiếm khuyết các giác quan đó vẫn tồn tại, trong khi những Nhận thức khác của con người này sinh ra, và những Nhận thức khác chấm dứt. Bằng cách này, này Poṭṭhapāda, cần phải hiểu rằng Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác.”
“Bạch Thế Tôn, con giả định cái tôi phi vật chất (vô sắc / arūpa), được tạo ra từ Nhận thức.”
“Này Poṭṭhapāda, nếu cái tôi của ông phi vật chất, được tạo ra từ Nhận thức; thì ngay cả trong trường hợp đó, Nhận thức vẫn là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác. Bằng cách này, này Poṭṭhapāda, cần phải hiểu rằng Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác. Này Poṭṭhapāda, cái tôi phi vật chất, được tạo ra từ Nhận thức đó vẫn tồn tại, trong khi những Nhận thức khác của con người này sinh ra, và những Nhận thức khác chấm dứt. Bằng cách này, này Poṭṭhapāda, cần phải hiểu rằng Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác.”
“Bạch Thế Tôn, con có thể biết được điều này: ‘Nhận thức là cái tôi của con người’ hay ‘Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác’ không?”
“Điều này thật khó biết đối với ông, này Poṭṭhapāda, người có quan điểm khác, niềm tin khác, sở thích khác, sự thực hành khác, và bậc đạo sư khác: ‘Nhận thức là cái tôi của con người’ hay ‘Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác’.”
“Bạch Thế Tôn, nếu điều đó thật khó biết đối với con, người có quan điểm khác, niềm tin khác, sở thích khác, sự thực hành khác, và bậc đạo sư khác: ‘Nhận thức là cái tôi của con người’ hay ‘Nhận thức là một thứ, còn cái tôi là một thứ khác’; vậy bạch Thế Tôn, có phải ‘thế giới là vĩnh hằng, chỉ điều này là sự thật, mọi thứ khác đều sai lầm’ không?”
“Này Poṭṭhapāda, điều này không xác định (vô ký / abyākata) bởi ta: ‘thế giới là vĩnh hằng, chỉ điều này là sự thật, mọi thứ khác đều sai lầm’.”
“Vậy bạch Thế Tôn, có phải ‘thế giới là không vĩnh hằng, chỉ điều này là sự thật, mọi thứ khác đều sai lầm’ không?”
“Điều này cũng không xác định bởi ta, này Poṭṭhapāda: ‘thế giới là không vĩnh hằng, chỉ điều này là sự thật, mọi thứ khác đều sai lầm’.”
“Vậy bạch Thế Tôn, có phải ‘thế giới có giới hạn’… ‘thế giới không giới hạn’… ‘sinh mạng và cơ thể là một’… ‘sinh mạng và cơ thể là khác nhau’… ‘Người Đến Như Vậy tồn tại sau khi chết’… ‘Người Đến Như Vậy không tồn tại sau khi chết’… ‘Người Đến Như Vậy vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết’… ‘Người Đến Như Vậy không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết, chỉ điều này là sự thật, mọi thứ khác đều sai lầm’ không?”
“Điều này cũng không xác định bởi ta, này Poṭṭhapāda: ‘Người Đến Như Vậy không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết, chỉ điều này là sự thật, mọi thứ khác đều sai lầm’.”
“Vì sao Thế Tôn lại không xác định điều đó?”
“Vì điều đó không mang lại lợi ích, không thuộc về Điều dạy, không phải là nền tảng của lối sống đạo hạnh, không dẫn đến sự nhàm chán, không dẫn đến cạn hết đắm nhiễm (ly tham / virāga), không dẫn đến sự chấm dứt, không dẫn đến sự lắng dịu, không dẫn đến hiểu biết trực tiếp (thắng tri / abhiññā), không dẫn đến giác ngộ, không dẫn đến Niết-bàn. Do đó, điều đó không xác định bởi ta.”
“Vậy bạch Thế Tôn, điều gì đã được Thế Tôn xác định?”
“‘Đây là đau khổ’, này Poṭṭhapāda, đã được ta xác định. ‘Đây là sự hình thành của đau khổ’, này Poṭṭhapāda, đã được ta xác định. ‘Đây là sự chấm dứt đau khổ’, này Poṭṭhapāda, đã được ta xác định. ‘Đây là con đường đưa đến sự chấm dứt đau khổ’, này Poṭṭhapāda, đã được ta xác định.”
“Vì sao Thế Tôn lại xác định điều đó?”
“Vì điều đó mang lại lợi ích, thuộc về Điều dạy, là nền tảng của lối sống đạo hạnh, dẫn đến sự nhàm chán, dẫn đến cạn hết đắm nhiễm, dẫn đến sự chấm dứt, dẫn đến sự lắng dịu, dẫn đến hiểu biết trực tiếp, dẫn đến giác ngộ, dẫn đến Niết-bàn. Do đó, điều đó đã được ta xác định.”
“Đúng là như vậy, Thế Tôn; đúng là như vậy, Thiện Thệ. Bây giờ, bạch Thế Tôn, ngài hãy làm những gì ngài cho là thích hợp.” Rồi Thế Tôn đứng dậy từ chỗ ngồi và rời đi.
Ngay sau khi Thế Tôn rời đi không lâu, các du sĩ ngoại đạo đó đã bao vây du sĩ Poṭṭhapāda từ mọi phía, dùng những lời lẽ châm chọc và chế giễu: “Đúng như vậy, tôn giả Poṭṭhapāda này, bất cứ điều gì sa-môn Gotama nói, ông ta đều tán thành: ‘Đúng là như vậy, Thế Tôn; đúng là như vậy, Thiện Thệ.’ Nhưng chúng tôi không thấy sa-môn Gotama giảng dạy bất kỳ Điều dạy nào xác định rõ ràng (nhất hướng / ekaṁsika) như: ‘thế giới là vĩnh hằng’, hay ‘thế giới là không vĩnh hằng’, hay ‘thế giới có giới hạn’, hay ‘thế giới không giới hạn’, hay ‘sinh mạng và cơ thể là một’, hay ‘sinh mạng và cơ thể là khác nhau’, hay ‘Người Đến Như Vậy tồn tại sau khi chết’, hay ‘Người Đến Như Vậy không tồn tại sau khi chết’, hay ‘Người Đến Như Vậy vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết’, hay ‘Người Đến Như Vậy không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết’.”
Khi được nói vậy, du sĩ Poṭṭhapāda nói với các du sĩ ngoại đạo đó: “Thưa các tôn giả, tôi cũng không thấy sa-môn Gotama giảng dạy bất kỳ Điều dạy nào xác định rõ ràng như: ‘thế giới là vĩnh hằng’, hay ‘thế giới là không vĩnh hằng’… hay ‘Người Đến Như Vậy không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết’; nhưng sa-môn Gotama giảng dạy một con đường chân thực, đích thực, chính xác, dựa trên nền tảng của Điều dạy, theo quy luật của Điều dạy. Khi ngài giảng dạy một con đường chân thực, đích thực, chính xác, dựa trên nền tảng của Điều dạy, theo quy luật của Điều dạy, làm sao một người có trí như tôi lại không tán thành những lời khéo nói của sa-môn Gotama?”
2. Câu chuyện về Citta Hatthisāriputta và Poṭṭhapāda
Sau đó hai ba ngày, Citta Hatthisāriputta và du sĩ Poṭṭhapāda đi đến chỗ Thế Tôn; sau khi đến, Citta Hatthisāriputta đảnh lễ Thế Tôn rồi ngồi xuống một bên. Còn du sĩ Poṭṭhapāda chào hỏi Thế Tôn. Sau khi trao đổi những lời chào hỏi thân thiện và lịch sự, ông ngồi xuống một bên. Khi đã ngồi một bên, du sĩ Poṭṭhapāda thưa với Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, hôm đó ngay sau khi Thế Tôn rời đi không lâu, các du sĩ ngoại đạo đã bao vây con từ mọi phía, dùng những lời lẽ châm chọc và chế giễu: ‘Đúng như vậy, tôn giả Poṭṭhapāda này, bất cứ điều gì sa-môn Gotama nói, ông ta đều tán thành: “Đúng là như vậy, Thế Tôn; đúng là như vậy, Thiện Thệ.” Nhưng chúng tôi không thấy sa-môn Gotama giảng dạy bất kỳ Điều dạy nào xác định rõ ràng như: “thế giới là vĩnh hằng”, hay “thế giới là không vĩnh hằng”, hay “thế giới có giới hạn”, hay “thế giới không giới hạn”, hay “sinh mạng và cơ thể là một”, hay “sinh mạng và cơ thể là khác nhau”, hay “Người Đến Như Vậy tồn tại sau khi chết”, hay “Người Đến Như Vậy không tồn tại sau khi chết”, hay “Người Đến Như Vậy vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết”, hay “Người Đến Như Vậy không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết”.’ Khi được nói vậy, bạch Thế Tôn, con đã nói với các du sĩ ngoại đạo đó: ‘Thưa các tôn giả, tôi cũng không thấy sa-môn Gotama giảng dạy bất kỳ Điều dạy nào xác định rõ ràng như: “thế giới là vĩnh hằng”, hay “thế giới là không vĩnh hằng”… hay “Người Đến Như Vậy không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết”; nhưng sa-môn Gotama giảng dạy một con đường chân thực, đích thực, chính xác, dựa trên nền tảng của Điều dạy, theo quy luật của Điều dạy. Khi ngài giảng dạy một con đường chân thực, đích thực, chính xác, dựa trên nền tảng của Điều dạy, theo quy luật của Điều dạy, làm sao một người có trí như tôi lại không tán thành những lời khéo nói của sa-môn Gotama?’”
"Này Poṭṭhapāda, tất cả những du sĩ ngoại đạo đó đều mù lòa, không có mắt; chỉ có ông là người duy nhất có mắt trong số họ. Này Poṭṭhapāda, ta đã giảng dạy và chỉ ra những Điều dạy xác định rõ ràng; và ta cũng đã giảng dạy và chỉ ra những Điều dạy không xác định rõ ràng (phi nhất hướng / anekaṁsika).
Và này Poṭṭhapāda, những Điều dạy không xác định rõ ràng nào đã được ta giảng dạy và chỉ ra? ‘Thế giới là vĩnh hằng’, này Poṭṭhapāda, là Điều dạy không xác định rõ ràng đã được ta giảng dạy và chỉ ra; ‘thế giới là không vĩnh hằng’, này Poṭṭhapāda, là Điều dạy không xác định rõ ràng đã được ta giảng dạy và chỉ ra; ‘thế giới có giới hạn’, này Poṭṭhapāda… ‘thế giới không giới hạn’, này Poṭṭhapāda… ‘sinh mạng và cơ thể là một’, này Poṭṭhapāda… ‘sinh mạng và cơ thể là khác nhau’, này Poṭṭhapāda… ‘Người Đến Như Vậy tồn tại sau khi chết’, này Poṭṭhapāda… ‘Người Đến Như Vậy không tồn tại sau khi chết’, này Poṭṭhapāda… ‘Người Đến Như Vậy vừa tồn tại vừa không tồn tại sau khi chết’, này Poṭṭhapāda… ‘Người Đến Như Vậy không phải tồn tại cũng không phải không tồn tại sau khi chết’, này Poṭṭhapāda, là Điều dạy không xác định rõ ràng đã được ta giảng dạy và chỉ ra.
Vì sao ta lại giảng dạy và chỉ ra những Điều dạy không xác định rõ ràng đó? Vì chúng không mang lại lợi ích, không thuộc về Điều dạy, không phải là nền tảng của lối sống đạo hạnh, không dẫn đến sự nhàm chán, không dẫn đến cạn hết đắm nhiễm, không dẫn đến sự chấm dứt, không dẫn đến sự lắng dịu, không dẫn đến hiểu biết trực tiếp, không dẫn đến giác ngộ, không dẫn đến Niết-bàn. Do đó, những Điều dạy không xác định rõ ràng đó đã được ta giảng dạy và chỉ ra.
2.1. Những Điều dạy xác định rõ ràng
Và này Poṭṭhapāda, những Điều dạy xác định rõ ràng nào đã được ta giảng dạy và chỉ ra? ‘Đây là đau khổ’, này Poṭṭhapāda, là Điều dạy xác định rõ ràng đã được ta giảng dạy và chỉ ra. ‘Đây là sự hình thành của đau khổ’, này Poṭṭhapāda, là Điều dạy xác định rõ ràng đã được ta giảng dạy và chỉ ra. ‘Đây là sự chấm dứt đau khổ’, này Poṭṭhapāda, là Điều dạy xác định rõ ràng đã được ta giảng dạy và chỉ ra. ‘Đây là con đường đưa đến sự chấm dứt đau khổ’, này Poṭṭhapāda, là Điều dạy xác định rõ ràng đã được ta giảng dạy và chỉ ra.
Vì sao ta lại giảng dạy và chỉ ra những Điều dạy xác định rõ ràng đó? Vì chúng mang lại lợi ích, thuộc về Điều dạy, là nền tảng của lối sống đạo hạnh, dẫn đến sự nhàm chán, dẫn đến cạn hết đắm nhiễm, dẫn đến sự chấm dứt, dẫn đến sự lắng dịu, dẫn đến hiểu biết trực tiếp, dẫn đến giác ngộ, dẫn đến Niết-bàn. Do đó, những Điều dạy xác định rõ ràng đó đã được ta giảng dạy và chỉ ra.
Này Poṭṭhapāda, có một số sa-môn, bà-la-môn có lý thuyết như sau, có quan điểm như sau: ‘Cái tôi hoàn toàn hạnh phúc và không có bệnh tật sau khi chết.’ Ta đi đến họ và nói: ‘Có thật là các tôn giả có lý thuyết như sau, có quan điểm như sau: “Cái tôi hoàn toàn hạnh phúc và không có bệnh tật sau khi chết” không?’ Nếu họ trả lời ta là ‘Đúng vậy’. Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có đang sống và biết rõ, thấy rõ một thế giới hoàn toàn hạnh phúc không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có từng nhận thức được một cái tôi hoàn toàn hạnh phúc trong một đêm, một ngày, nửa đêm, hay nửa ngày không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có biết: “Đây là con đường, đây là phương pháp để chứng ngộ một thế giới hoàn toàn hạnh phúc” không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có nghe thấy tiếng nói của những chư thiên đã tái sinh vào thế giới hoàn toàn hạnh phúc, nói rằng: “Thưa các ngài, hãy thực hành tốt, hãy thực hành ngay thẳng để chứng ngộ thế giới hoàn toàn hạnh phúc; vì chúng tôi cũng đã thực hành như vậy và đã tái sinh vào thế giới hoàn toàn hạnh phúc” không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của những sa-môn, bà-la-môn đó chẳng phải là vô căn cứ sao?"
“Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của những sa-môn, bà-la-môn đó là vô căn cứ.”
"Ví như, này Poṭṭhapāda, một người đàn ông nói: ‘Tôi mong muốn và yêu cô gái đẹp nhất trong quốc gia này.’ Người ta hỏi anh ta: ‘Này anh, cô gái đẹp nhất quốc gia mà anh mong muốn và yêu đó, anh có biết cô ấy là người thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, hay Thủ-đà-la không?’ Khi được hỏi vậy, anh ta trả lời ‘Không’. Người ta hỏi anh ta: ‘Này anh, cô gái đẹp nhất quốc gia mà anh mong muốn và yêu đó, anh có biết cô ấy tên gì, họ gì, cao hay lùn hay trung bình, da đen hay da ngăm hay da sáng, sống ở làng nào, thị trấn nào, hay thành phố nào không?’ Khi được hỏi vậy, anh ta trả lời ‘Không’. Người ta hỏi anh ta: ‘Này anh, người mà anh không biết, không thấy, anh lại mong muốn và yêu sao?’ Khi được hỏi vậy, anh ta trả lời ‘Đúng vậy’.
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của người đàn ông đó chẳng phải là vô căn cứ sao?"
“Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của người đàn ông đó là vô căn cứ.”
"Cũng giống như vậy, này Poṭṭhapāda, những sa-môn, bà-la-môn nào có lý thuyết như sau, có quan điểm như sau: ‘Cái tôi hoàn toàn hạnh phúc và không có bệnh tật sau khi chết.’ Ta đi đến họ và nói: ‘Có thật là các tôn giả có lý thuyết như sau, có quan điểm như sau: “Cái tôi hoàn toàn hạnh phúc và không có bệnh tật sau khi chết” không?’ Nếu họ trả lời ta là ‘Đúng vậy’. Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có đang sống và biết rõ, thấy rõ một thế giới hoàn toàn hạnh phúc không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có từng nhận thức được một cái tôi hoàn toàn hạnh phúc trong một đêm, một ngày, nửa đêm, hay nửa ngày không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có biết: “Đây là con đường, đây là phương pháp để chứng ngộ một thế giới hoàn toàn hạnh phúc” không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có nghe thấy tiếng nói của những chư thiên đã tái sinh vào thế giới hoàn toàn hạnh phúc, nói rằng: “Thưa các ngài, hãy thực hành tốt, hãy thực hành ngay thẳng để chứng ngộ thế giới hoàn toàn hạnh phúc; vì chúng tôi cũng đã thực hành như vậy và đã tái sinh vào thế giới hoàn toàn hạnh phúc” không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của những sa-môn, bà-la-môn đó chẳng phải là vô căn cứ sao?"
“Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của những sa-môn, bà-la-môn đó là vô căn cứ.”
"Ví như, này Poṭṭhapāda, một người đàn ông làm một cái thang ở ngã tư đường để leo lên một tòa lâu đài. Người ta hỏi anh ta: ‘Này anh, tòa lâu đài mà anh đang làm thang để leo lên đó, anh có biết nó nằm ở hướng đông, hướng nam, hướng tây, hay hướng bắc, nó cao, thấp, hay trung bình không?’ Khi được hỏi vậy, anh ta trả lời ‘Không’. Người ta hỏi anh ta: ‘Này anh, tòa lâu đài mà anh không biết, không thấy, anh lại làm thang để leo lên sao?’ Khi được hỏi vậy, anh ta trả lời ‘Đúng vậy’.
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của người đàn ông đó chẳng phải là vô căn cứ sao?"
“Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của người đàn ông đó là vô căn cứ.”
"Cũng giống như vậy, này Poṭṭhapāda, những sa-môn, bà-la-môn nào có lý thuyết như sau, có quan điểm như sau: ‘Cái tôi hoàn toàn hạnh phúc và không có bệnh tật sau khi chết.’ Ta đi đến họ và nói: ‘Có thật là các tôn giả có lý thuyết như sau, có quan điểm như sau: “Cái tôi hoàn toàn hạnh phúc và không có bệnh tật sau khi chết” không?’ Nếu họ trả lời ta là ‘Đúng vậy’. Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có đang sống và biết rõ, thấy rõ một thế giới hoàn toàn hạnh phúc không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có từng nhận thức được một cái tôi hoàn toàn hạnh phúc trong một đêm, một ngày, nửa đêm, hay nửa ngày không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có biết đây là con đường, đây là phương pháp để chứng ngộ một thế giới hoàn toàn hạnh phúc không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ta nói với họ: ‘Nhưng các tôn giả có nghe thấy tiếng nói của những chư thiên đã tái sinh vào thế giới hoàn toàn hạnh phúc, nói rằng: “Thưa các ngài, hãy thực hành tốt, hãy thực hành ngay thẳng để chứng ngộ thế giới hoàn toàn hạnh phúc; vì chúng tôi cũng đã thực hành như vậy và đã tái sinh vào thế giới hoàn toàn hạnh phúc” không?’ Khi được hỏi vậy, họ trả lời ‘Không’.
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của những sa-môn, bà-la-môn đó chẳng phải là vô căn cứ sao?"
“Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của những sa-môn, bà-la-môn đó là vô căn cứ.”
2.2. Ba sự nhận lấy cái tôi
"Này Poṭṭhapāda, có ba sự nhận lấy cái tôi (ngã chấp / attapaṭilābha): sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo, sự nhận lấy cái tôi phi vật chất. Sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc là gì? Nó có hình thể, cấu tạo từ bốn nguyên tố, tiêu thụ thức ăn vật lý; đây là sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc. Sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo là gì? Nó có hình thể, do tâm tạo, có đầy đủ các bộ phận, không khiếm khuyết các giác quan; đây là sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo. Sự nhận lấy cái tôi phi vật chất là gì? Nó phi vật chất, được tạo ra từ Nhận thức; đây là sự nhận lấy cái tôi phi vật chất.
Này Poṭṭhapāda, ta giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc: ‘để khi các ông thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn (pháp ô nhiễm / saṅkilesikā dhammā) sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch (pháp thanh tịnh / vodāniyā dhammā) sẽ tăng trưởng, và các ông sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại.’ Này Poṭṭhapāda, có thể ông nghĩ rằng: ‘những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại, nhưng sự an trú đó sẽ là đau khổ.’ Này Poṭṭhapāda, không nên nhìn nhận như vậy. Những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại, và sẽ có sự hân hoan, hân hoan, sự lắng dịu, sự Tự Quan Sát, sự nhận biết rõ ràng, và một sự an trú hạnh phúc.
Này Poṭṭhapāda, ta giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo: ‘để khi các ông thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và các ông sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại.’ Này Poṭṭhapāda, có thể ông nghĩ rằng: ‘những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại, nhưng sự an trú đó sẽ là đau khổ.’ Này Poṭṭhapāda, không nên nhìn nhận như vậy. Những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại, và sẽ có sự hân hoan, hân hoan, sự lắng dịu, sự Tự Quan Sát, sự nhận biết rõ ràng, và một sự an trú hạnh phúc.
Này Poṭṭhapāda, ta giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ sự nhận lấy cái tôi phi vật chất: ‘để khi các ông thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và các ông sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại.’ Này Poṭṭhapāda, có thể ông nghĩ rằng: ‘những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại, nhưng sự an trú đó sẽ là đau khổ.’ Này Poṭṭhapāda, không nên nhìn nhận như vậy. Những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại, và sẽ có sự hân hoan, hân hoan, sự lắng dịu, sự Tự Quan Sát, sự nhận biết rõ ràng, và một sự an trú hạnh phúc.
Này Poṭṭhapāda, nếu những người khác hỏi chúng ta: ‘Thưa các tôn giả, sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc mà các vị giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại là gì?’ Khi được hỏi vậy, chúng ta sẽ trả lời họ: ‘Thưa các tôn giả, chính sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc này là thứ mà chúng tôi giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại.’
Này Poṭṭhapāda, nếu những người khác hỏi chúng ta: ‘Thưa các tôn giả, sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo mà các vị giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại là gì?’ Khi được hỏi vậy, chúng ta sẽ trả lời họ: ‘Thưa các tôn giả, chính sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo này là thứ mà chúng tôi giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại.’
Này Poṭṭhapāda, nếu những người khác hỏi chúng ta: ‘Thưa các tôn giả, sự nhận lấy cái tôi phi vật chất mà các vị giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại là gì?’ Khi được hỏi vậy, chúng ta sẽ trả lời họ: ‘Thưa các tôn giả, chính sự nhận lấy cái tôi phi vật chất này là thứ mà chúng tôi giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại.’
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói đó chẳng phải là có căn cứ sao?"
“Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói đó là có căn cứ.”
"Ví như, này Poṭṭhapāda, một người đàn ông làm một cái thang để leo lên một tòa lâu đài ngay dưới chân tòa lâu đài đó. Người ta hỏi anh ta: ‘Này anh, tòa lâu đài mà anh đang làm thang để leo lên đó, anh có biết nó nằm ở hướng đông, hướng nam, hướng tây, hay hướng bắc, nó cao, thấp, hay trung bình không?’ Anh ta trả lời: ‘Thưa các ngài, chính tòa lâu đài này là nơi tôi đang làm thang để leo lên, ngay dưới chân tòa lâu đài đó.’
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của người đàn ông đó chẳng phải là có căn cứ sao?"
“Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói của người đàn ông đó là có căn cứ.”
"Cũng giống như vậy, này Poṭṭhapāda, nếu những người khác hỏi chúng ta: ‘Thưa các tôn giả, sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc… sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo… sự nhận lấy cái tôi phi vật chất mà các vị giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại là gì?’ Khi được hỏi vậy, chúng ta sẽ trả lời họ: ‘Thưa các tôn giả, chính sự nhận lấy cái tôi phi vật chất này là thứ mà chúng tôi giảng dạy Điều dạy để hoàn toàn từ bỏ, để khi thực hành theo, những điều gây nhiễm bẩn sẽ bị loại bỏ, những điều làm trong sạch sẽ tăng trưởng, và người ta sẽ tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú trong sự viên mãn và rộng lớn của trí tuệ ngay trong hiện tại.’
Ông nghĩ sao, này Poṭṭhapāda, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói đó chẳng phải là có căn cứ sao?" “Chắc chắn là như vậy, bạch Thế Tôn, nếu sự việc là như vậy, thì lời nói đó là có căn cứ.”
Khi được nói vậy, Citta Hatthisāriputta thưa với Thế Tôn: “Bạch Thế Tôn, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, thì tại thời điểm đó sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo có trống rỗng không, sự nhận lấy cái tôi phi vật chất có trống rỗng không; và chỉ có sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc tại thời điểm đó là chân thực? Bạch Thế Tôn, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo, thì tại thời điểm đó sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc có trống rỗng không, sự nhận lấy cái tôi phi vật chất có trống rỗng không; và chỉ có sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo tại thời điểm đó là chân thực? Bạch Thế Tôn, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi phi vật chất, thì tại thời điểm đó sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc có trống rỗng không, sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo có trống rỗng không; và chỉ có sự nhận lấy cái tôi phi vật chất tại thời điểm đó là chân thực?”
"Này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, thì tại thời điểm đó nó không được gọi là sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo, cũng không được gọi là sự nhận lấy cái tôi phi vật chất; tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc. Này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo, thì tại thời điểm đó nó không được gọi là sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, cũng không được gọi là sự nhận lấy cái tôi phi vật chất; tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo. Này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi phi vật chất, thì tại thời điểm đó nó không được gọi là sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, cũng không được gọi là sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo; tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là sự nhận lấy cái tôi phi vật chất.
Này Citta, nếu người ta hỏi ông: ‘Ông đã tồn tại trong quá khứ, không phải là ông không tồn tại; ông sẽ tồn tại trong tương lai, không phải là ông sẽ không tồn tại; ông đang tồn tại trong hiện tại, không phải là ông không tồn tại.’ Khi được hỏi vậy, này Citta, ông sẽ trả lời thế nào?"
“Bạch Thế Tôn, nếu người ta hỏi con: ‘Ông đã tồn tại trong quá khứ, không phải là ông không tồn tại; ông sẽ tồn tại trong tương lai, không phải là ông sẽ không tồn tại; ông đang tồn tại trong hiện tại, không phải là ông không tồn tại.’ Khi được hỏi vậy, bạch Thế Tôn, con sẽ trả lời: ‘Tôi đã tồn tại trong quá khứ, không phải là tôi không tồn tại; tôi sẽ tồn tại trong tương lai, không phải là tôi sẽ không tồn tại; tôi đang tồn tại trong hiện tại, không phải là tôi không tồn tại.’ Khi được hỏi vậy, bạch Thế Tôn, con sẽ trả lời như thế.”
“Nhưng này Citta, nếu người ta hỏi ông: ‘Sự nhận lấy cái tôi trong quá khứ của ông, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó là chân thực, còn cái trong tương lai là trống rỗng, cái trong hiện tại là trống rỗng? Sự nhận lấy cái tôi trong tương lai của ông, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó là chân thực, còn cái trong quá khứ là trống rỗng, cái trong hiện tại là trống rỗng? Sự nhận lấy cái tôi trong hiện tại của ông, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó là chân thực, còn cái trong quá khứ là trống rỗng, cái trong tương lai là trống rỗng?’ Khi được hỏi vậy, này Citta, ông sẽ trả lời thế nào?”
“Bạch Thế Tôn, nếu người ta hỏi con: ‘Sự nhận lấy cái tôi trong quá khứ của ông, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó là chân thực, còn cái trong tương lai là trống rỗng, cái trong hiện tại là trống rỗng. Sự nhận lấy cái tôi trong tương lai của ông, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó là chân thực, còn cái trong quá khứ là trống rỗng, cái trong hiện tại là trống rỗng. Sự nhận lấy cái tôi trong hiện tại của ông, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó là chân thực, còn cái trong quá khứ là trống rỗng, cái trong tương lai là trống rỗng.’ Khi được hỏi vậy, bạch Thế Tôn, con sẽ trả lời: ‘Sự nhận lấy cái tôi trong quá khứ của tôi, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó tại thời điểm đó là chân thực, còn cái trong tương lai là trống rỗng, cái trong hiện tại là trống rỗng. Sự nhận lấy cái tôi trong tương lai của tôi, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó tại thời điểm đó là chân thực, còn cái trong quá khứ là trống rỗng, cái trong hiện tại là trống rỗng. Sự nhận lấy cái tôi trong hiện tại của tôi, chỉ sự nhận lấy cái tôi đó là chân thực, còn cái trong quá khứ là trống rỗng, cái trong tương lai là trống rỗng.’ Khi được hỏi vậy, bạch Thế Tôn, con sẽ trả lời như thế.”
"Cũng giống như vậy, này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, thì tại thời điểm đó nó không được gọi là sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo, cũng không được gọi là sự nhận lấy cái tôi phi vật chất. Tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc. Này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo… Này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi phi vật chất, thì tại thời điểm đó nó không được gọi là sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, cũng không được gọi là sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo; tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là sự nhận lấy cái tôi phi vật chất.
Ví như, này Citta, từ con bò có sữa, từ sữa có sữa đông, từ sữa đông có bơ, từ bơ có bơ trong, từ bơ trong có váng bơ. Tại thời điểm nó là sữa, nó không được gọi là sữa đông, không được gọi là bơ, không được gọi là bơ trong, không được gọi là váng bơ; tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là sữa. Tại thời điểm nó là sữa đông… là bơ… là bơ trong… là váng bơ, nó không được gọi là sữa, không được gọi là sữa đông, không được gọi là bơ, không được gọi là bơ trong; tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là váng bơ. Cũng giống như vậy, này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc… Này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo… Này Citta, tại thời điểm có sự nhận lấy cái tôi phi vật chất, thì tại thời điểm đó nó không được gọi là sự nhận lấy cái tôi mang tính máy móc, cũng không được gọi là sự nhận lấy cái tôi do tâm tạo; tại thời điểm đó nó chỉ được gọi là sự nhận lấy cái tôi phi vật chất. Này Citta, đây chỉ là tên gọi thông thường của đời (thế gian danh xưng / lokasamaññā), ngôn ngữ của đời (thế gian ngôn ngữ / lokaniruttiyo), cách nói của đời (thế gian danh ngôn / lokavohārā), sự quy ước của đời (thế gian thi thiết / lokapaññattiyo), mà Người Đến Như Vậy sử dụng nhưng không bám giữ (bất thủ / aparāmasan)."
Khi được nói vậy, du sĩ Poṭṭhapāda thưa với Thế Tôn: “Thật tuyệt vời, bạch Thế Tôn! Thật tuyệt vời, bạch Thế Tôn! Ví như người ta dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho người bị lạc hướng, hay đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy được hình sắc; cũng vậy, Điều dạy đã được Thế Tôn làm sáng tỏ qua nhiều phương tiện. Con xin quy y Thế Tôn, quy y Điều dạy và quy y Tăng chúng. Xin Thế Tôn nhận con làm cư sĩ, từ nay cho đến mạng chung, con xin trọn đời quy y.”
2.3. Sự xuất gia của Citta Hatthisāriputta
Citta Hatthisāriputta thưa với Thế Tôn: “Thật tuyệt vời, bạch Thế Tôn! Thật tuyệt vời, bạch Thế Tôn! Ví như người ta dựng đứng lại những gì bị quăng ngã xuống, phơi bày ra những gì bị che kín, chỉ đường cho người bị lạc hướng, hay đem đèn sáng vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể thấy được hình sắc; cũng vậy, Điều dạy đã được Thế Tôn làm sáng tỏ qua nhiều phương tiện. Con xin quy y Thế Tôn, quy y Điều dạy và quy y Tăng chúng. Bạch Thế Tôn, mong con được xuất gia dưới sự hướng dẫn của Thế Tôn, mong con được thọ giới cụ túc.”
Citta Hatthisāriputta đã được xuất gia dưới sự hướng dẫn của Thế Tôn, đã được thọ giới cụ túc. Không lâu sau khi thọ giới cụ túc, tôn giả Citta Hatthisāriputta sống một mình, ẩn cư, không phóng dật, nhiệt tâm, kiên quyết; và không bao lâu, mục đích vô thượng của lối sống đạo hạnh—mà vì đó các thiện nam tử đã chân chính xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình—đã được vị ấy tự mình hiểu biết trực tiếp, chứng ngộ, đạt được và an trú ngay trong hiện tại. Vị ấy hiểu biết trực tiếp rằng: “Sự Tái sinh (sinh / jāti) đã cạn sạch (đoạn tận / khīṇā), lối sống đạo hạnh đã hoàn thành, những việc cần làm đã làm xong, không còn trở lại trạng thái này nữa.” Và tôn giả Citta Hatthisāriputta đã trở thành một trong những vị A-la-hán.
Kinh Poṭṭhapāda kết thúc, là bài kinh thứ chín.