4.5.1. Thế nào là Thánh đế về đau khổ
Và này các tỳ kheo, thế nào là Thánh đế về đau khổ (dukkha ariyasacca)?
Sự Tái sinh (sinh / jāti) là đau khổ, già là đau khổ, chết là đau khổ, sầu thảm, khóc lóc, đau khổ, ưu phiền, tuyệt vọng (não / upāyāsa) là đau khổ, phải chung đụng với những gì không ưa thích là đau khổ, phải xa lìa những gì ưa thích là đau khổ, mong muốn mà không đạt được là đau khổ, tóm lại, năm tập hợp bị bám giữ là đau khổ.
Và này các tỳ kheo, thế nào là sự Tái sinh? Sự sinh ra, sự xuất hiện, sự đi vào thai tạng, sự nảy nở, sự hiện ra của các tập hợp, sự có được các xứ của các chúng sinh khác nhau trong từng nhóm chúng sinh khác nhau, này các tỳ kheo, đây gọi là sự Tái sinh.
Và này các tỳ kheo, thế nào là già? Sự già yếu, sự suy tàn, răng rụng, tóc bạc, da nhăn nheo, tuổi thọ suy giảm, các giác quan (căn / indriya) chín muồi của các chúng sinh khác nhau trong từng nhóm chúng sinh khác nhau, này các tỳ kheo, đây gọi là già.
Và này các tỳ kheo, thế nào là chết? Sự rơi rụng, sự biến mất, sự tan rã, sự tiêu mất, sự chết chóc, tử vong, sự qua đời, sự tan rã của các tập hợp, sự vứt bỏ thi thể, sự cắt đứt mạng sống của các chúng sinh khác nhau từ từng nhóm chúng sinh khác nhau, này các tỳ kheo, đây gọi là chết.
Và này các tỳ kheo, thế nào là sầu thảm? Sự sầu não, sự buồn bã, tình trạng sầu muộn, nỗi sầu bên trong, nỗi sầu thiêu đốt bên trong của một người gặp phải tai ương này hay tai ương khác, bị chạm trán bởi đau khổ này hay đau khổ khác, này các tỳ kheo, đây gọi là sầu thảm.
Và này các tỳ kheo, thế nào là khóc lóc? Sự than vãn, sự khóc lóc, hành động than vãn, hành động khóc lóc, tình trạng than vãn, tình trạng khóc lóc của một người gặp phải tai ương này hay tai ương khác, bị chạm trán bởi đau khổ này hay đau khổ khác, này các tỳ kheo, đây gọi là khóc lóc.
Và này các tỳ kheo, thế nào là đau khổ? Sự đau khổ thuộc về cơ thể, sự không thoải mái thuộc về cơ thể, sự đau khổ sinh ra từ Xúc (phassa) của cơ thể, cảm giác không thoải mái, này các tỳ kheo, đây gọi là đau khổ.
Và này các tỳ kheo, thế nào là ưu phiền? Sự đau khổ thuộc về tâm trí, sự không thoải mái thuộc về tâm trí, sự đau khổ sinh ra từ Xúc của ý, cảm giác không thoải mái, này các tỳ kheo, đây gọi là ưu phiền.
Và này các tỳ kheo, thế nào là tuyệt vọng? Sự khốn đốn, sự tuyệt vọng, tình trạng khốn đốn, tình trạng tuyệt vọng của một người gặp phải tai ương này hay tai ương khác, bị chạm trán bởi đau khổ này hay đau khổ khác, này các tỳ kheo, đây gọi là tuyệt vọng.
Và này các tỳ kheo, thế nào là phải chung đụng với những gì không ưa thích là đau khổ? Ở đây, đối với ai có những hình ảnh, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, Điều dạy không mong muốn, không dễ chịu, không vừa ý; hay đối với ai có những người mong muốn điều bất lợi, mong muốn điều không tốt đẹp, mong muốn sự bất an, mong muốn sự mất an toàn cho mình; sự gặp gỡ, sự hội họp, sự kết hợp, sự chung đụng với những thứ ấy hay những người ấy, này các tỳ kheo, đây gọi là phải chung đụng với những gì không ưa thích là đau khổ.
Và này các tỳ kheo, thế nào là phải xa lìa những gì ưa thích là đau khổ? Ở đây, đối với ai có những hình ảnh, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, Điều dạy mong muốn, dễ chịu, vừa ý; hay đối với ai có những người mong muốn điều lợi ích, mong muốn điều tốt đẹp, mong muốn sự an ổn, mong muốn sự an toàn cho mình, như mẹ, cha, anh, chị, bạn bè, đồng sự, hay bà con huyết thống; sự không gặp gỡ, sự không hội họp, sự không kết hợp, sự không chung đụng với những thứ ấy hay những người ấy, này các tỳ kheo, đây gọi là phải xa lìa những gì ưa thích là đau khổ.
Và này các tỳ kheo, thế nào là mong muốn mà không đạt được là đau khổ? Này các tỳ kheo, đối với những chúng sinh chịu sự Tái sinh, mong muốn này khởi lên: ‘Ôi, mong sao chúng ta không phải chịu sự Tái sinh, mong sao sự Tái sinh đừng đến với chúng ta’. Nhưng điều đó không thể đạt được bằng mong muốn, đây chính là mong muốn mà không đạt được là đau khổ. Này các tỳ kheo, đối với những chúng sinh chịu sự già yếu, mong muốn này khởi lên: ‘Ôi, mong sao chúng ta không phải chịu sự già yếu, mong sao sự già yếu đừng đến với chúng ta’. Nhưng điều đó không thể đạt được bằng mong muốn, đây chính là mong muốn mà không đạt được là đau khổ. Này các tỳ kheo, đối với những chúng sinh chịu sự bệnh tật, mong muốn này khởi lên: ‘Ôi, mong sao chúng ta không phải chịu sự bệnh tật, mong sao sự bệnh tật đừng đến với chúng ta’. Nhưng điều đó không thể đạt được bằng mong muốn, đây chính là mong muốn mà không đạt được là đau khổ. Này các tỳ kheo, đối với những chúng sinh chịu sự chết chóc, mong muốn này khởi lên: ‘Ôi, mong sao chúng ta không phải chịu sự chết chóc, mong sao sự chết chóc đừng đến với chúng ta’. Nhưng điều đó không thể đạt được bằng mong muốn, đây chính là mong muốn mà không đạt được là đau khổ. Này các tỳ kheo, đối với những chúng sinh chịu sự sầu thảm, khóc lóc, đau khổ, ưu phiền, tuyệt vọng, mong muốn này khởi lên: ‘Ôi, mong sao chúng ta không phải chịu sự sầu thảm, khóc lóc, đau khổ, ưu phiền, tuyệt vọng, mong sao sự sầu thảm, khóc lóc, đau khổ, ưu phiền, tuyệt vọng đừng đến với chúng ta’. Nhưng điều đó không thể đạt được bằng mong muốn, đây chính là mong muốn mà không đạt được là đau khổ.
Và này các tỳ kheo, như thế nào năm tập hợp bị bám giữ là đau khổ? — tập hợp vật chất bị bám giữ, tập hợp cảm giác bị bám giữ, tập hợp nhận thức bị bám giữ, tập hợp hoạt động bị bám giữ, tập hợp ‘cái biết’ bị bám giữ. Này các tỳ kheo, tóm lại gọi đây là năm tập hợp bị bám giữ là đau khổ.
Này các tỳ kheo, đây gọi là Thánh đế về đau khổ.